Ընտանիք

Ընտանիք, ամուսնության կամ ազգակցության վրա հիմնված՝ մարդկանց փոքր խումբ, որի անդամները միմյանց հետ կապված են կենցաղի ընդհանրությամբ, փոխադարձ օգնությամբ և բարոյական պատասխանատվությամբ։ Որպես սոցիալական երևույթ, ընտանիքը փոխվում է հասարակության տնտեսական հիմքի զարգացմանը համապատասխան՝ պահպանելով հարաբերական ինքնուրույնություն։Նախնադարյան հոտի շրջանում, երբ ազգակցությունը չուներ հասարակական֊տնտեսական նշանակություն, ընտանիք գոյություն չուներ։ Մայրիշխանության պայմաններում (ստորին պալեոլիթի վերջ) առաջանում է հնագույն (խմբակային) ընտանիք, ուր մի տոհմի բոլոր կանայք մի ուրիշ տոհմի բոլոր տղամարդկանց հնարավոր կանայք էին. տղամարդիկ ապրում էին իրենց տոհմում (արտատեղային բնակություն), երեխաները ճանաչում էին միայն մորը, համարվում նրա տոհմի անդամը և մտնում մոր գծով ազգականների խմբի մեջ։ Հետագայում, խմբամուսնության ներսում, որոշ զույգերի համատեղ ապրելը նպաստեց զուգային, դեռևս անկայուն ընտանիքի առաջացմանը, ամուսինն սկսեց փոխադրվել կնոջ տոհմը (մայրատեղային բնակություն), երեխաներն առաջվա նման պատկանում էին մոր տոհմին, իսկ ամուսինների ունեցվածքն առանձին էր։ Այդպիսի ընտանիքում ամուսիններն իրավահավասար էին։

Որպես սոցիալական կայուն միավորում, ընտանիքը առաջացել է նոր քարի դարի վերջում՝ տոհմատիրական կարգերի քայքայման, մասնավոր սեփականության, հավելյալ արդյունքի և դասակարգերի առաջացման հետևանքով։ Մայրիշխանությունից հայրիշխանության անցմանը, արտադրողական ուժերի հետագա զարգացմանը և տնտեսության մեջ տղամարդու դերի ուժեղացմանը զուգընթաց առաջանում են նահապետական ընտանիքը և մենամուսնությունը, հաստատվում է տղամարդու իշխանությունը կնոջ և երեխաների վրա, երեխաներն ստանում են հոր ունեցվածքը ժառանգելու իրավունք։ Նահապետական ընտանիքը անցումային ձև էր զուգային ընտանիքից մենամուսնական կամ փոքր ընտանիքի, ուր ծնողներն ու երեխաները առանձին տնտեսական բջիջ էին կազմում։

Ստրկատիրական և ֆեոդալական հասարակարգերում ուժեղանում է տղամարդու իշխանությունը ընտանիքում։ Կապիտալիստական հասարակարգում արտադրությանն անմիջականորեն մասնակցելու և սեփական վաստակի շնորհիվ կինն աստիճանաբար ապահովում էր իր տնտեսական ինքնուրույնությունը։ Հեղափոխական պայքարի ազդեցությամբ շատ երկրներում կանանց տրվեցին քաղաքացիական իրավունքներ (այդ թվում՝ ամուսնալուծության)։ Կապիտալիզմի տնտեսական, քաղաքական և բարոյական հակասությունների հետևանքով ընտանիքը աստիճանաբար օտարվում է հասարակությունից։

Դեռևս վաղ ֆեոդալիզմի շրջանից ընտանիքի հիմնական ձևը Հայաստանում եղել է փոքր ընտանիքը, որին զուգահեռ պահպանվում էր նաև մեծ նահապետական ընտանիքը։ Այդ շրջանի հայկական ընտանիքում ևս հաստատված էր տղամարդու (հոր, ամուսնու, նրա բացակայության դեպքում՝ ավագ որդու) իշխանությունը։ Նա էր տնօրինում հողը, նյութական մյուս միջոցները, լուծում ընտանիքի չափահաս անդամների ամուսնության, ժառանգության և այլ հարցեր։ Հնագույն ընտանեկան ձևերի վերապրուկները հայերի մեջ, սկսած 20-րդ դարի սկզբից, աստիճանաբար վերանում են։

Ընկերություն

Ընկերություն, փոխադարձ կապվածությամբ՝ հարաբերություն երկու (կամ ավել) անձանց միջև։ Ընկերությունը սովորաբար համարվում է ավելի ուժեղ միջանձնային հարաբերություն, քան որևէ սովորական սոցիալ-հասարակական հարաբերություն (գործընկերություն, հարևանություն)։

Ինձ համար ընկերությունը անհրաժեշտություն է բայց որից պետք է զգուշանալ

Կոնֆլիկտ

Հակադիր շահերի, հայացքների, ձգտումների բախում, ընդհարում, պայքարի հասցնող տարաձայնություն, սուր վեճ։
Գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ պատկերված գործող ուժերի՝ կերպարի ու հանգամանքների, մի քանի կերպարների կամ կերպարի տարբեր կողմերի միջև եղած հակամարտությունը, հակասությունը։ Լինելով զարգացող գործողության հիմքը, կոնֆլիկտ նրա ընթացքին համեմատ անընդհատ փոխակերպվում է, գնալով դեպի կուլմինացիա և հանգուցալուծում։ Այսպիսով ստեղծագործության համար ապահովվում է ներքին դիալեկտիկական միասնությունն ու ամբողջականությունը։ Կյանքի հակադիր ուժերի մշտական պայքարը դրսևորվում է բազմազան ձևերով՝ սոցիալ-քաղաքական ուժերի անհաշտ հակադրությունից (կոլիզիա) մինչև անձնական շահերի բախում (ինտրիգ)։
Նկարագիր Խմբագրել
Գեղարվեստն իր տարբեր տեսակներով արտացոլում է կենսական հակադրության բազմապիսի դրսևորումները, դրանք մարմնավորելով կերպարների, նրանց հարաբերությունների, հոգեբանության և տրամադրությունների մեջ։ Կոնֆլիկտի շուրջն են համախմբվում ստեղծագործության կերպարները։ Կոնֆլիկտ առաջ է շարժում գործողությունը՝ հակադիր ուժերի առաջին բախումից մինչև պայքարի լուծումն ու ավարտը։ Սյուժե ունեցող երկում կոնֆլիկտի ամենաբնորոշ ձևը դրական և բացասական կերպարների հակադրությունն է, որն արտահայտում է սոցիալ-քաղաքական ներհակ ուժերի պայքարը (օրինակ, Սասունցի Դավթի ու Մսրա Մելիքի պայքարը «Սասունցի Դավիթ» էպոսում)։ Կոնֆլիկտի այդ ձևը բնորոշ է վիպական և մանավանդ դրամատիկական երկերին, որտեղ սովորաբար պատկերվում են գործողության ու պայքարի մեջ հանդես եկող հերոսներ։

Կոնֆլիկտ կարող է դրսևորվել նաև կերպարի հոգեբանության, հույզերի ու տրամադրությունների մեջ (օրինակ, Համլետը (Շեքսպիրի «Համլետ» ողբերգությունից), բացի արտաքին աշխարհի հետ ունեցած բացահայտ հակադրությունից, ապրում է նաև ներքին, սուր պայքարի, կասկածի և տատանումների լարված հոգեվիճակ) ։ Քնարական ստեղծագործության հիմքում հաճախ դրվում է բանաստեղծի իդեալի և շրջապատի անհաշտ հակադրությունը, բայց ոչ թե արտաքին բախումների, այլ ներքին դրամատիկ ապրումների ձևով (օրինակ, Պ. Դուրյանի, Վ. Տերյանի բանաստեղծություններում քնարական հերոսի ձգտումների և իրականության հակադրությունից բխող ողբերգական ապրումները)։ Կոնֆլիկտի տեսությունը առաջին անգամ հանգամանորեն մշակել է Գ. Հեգելը։ Ըստ նրա՝ «իրադրության մեջ առկա հակադրությունը» առաջացնում է գործող ուժերի հակամարտություն ներկայացնող գործողության հնարավորություն և անհրաժեշտություն։

Սոցիալական բնույթ Խմբագրել
Մարքսիստական գեղագիտությունը շեշտում է Կոնֆլիկտի սոցիալ-պատմական օբյեկտիվ բնույթը և պնդում, որ նրա լուծումը տեղի է ունենում պատմական առաջադիմության նշանակությանը համապատասխան։ Միևնույն ժամանակ այն սկըզբունքորեն թույլ է տալիս գեղարվեստական Կոնֆլիկտի անլուծելիություն՝ առանձին ըստեղծագործությունների շրջանակներում։ էնգելսը հատկապես վերապահում է անում, որ «… գրողը պարտավոր չէ պատրաստի վիճակում ընթերցողին մատուցել իր պատկերած հասարակական կոնֆլիկտների ապագա պատմական լուծումը»։ Գեղարվեստական Կոնֆլիկտի խնդիրը սովետական գեղագիտության մեջ մնում է այժմեական։

Կոնֆլիկտոգենեզ Խմբագրել
Կոնֆլիկտոգենեզը գործընթաց է, որի արդյունքում ժամանակակից հասարակության մեջ առաջնում և հետագա զարգացում են ունենում կոնֆլիկտի ձևերը։ Այն թողնում է իր հետքը՝ որոշումների կայացման և հետագա էվոլյուցիայի վրա։

Կոնֆլիկտը կոնֆլիկտոգենեզի հետևանքն է՝ այսինքն այն աղբյուրը, շարժառիթը կամ գռգռող գենը, որի արդյունքում ծագում է կոնֆլիկտը, կոչվում է կոնֆլիկտոգենեզ։

Կոնֆլիկտի տեսակներ Խմբագրել
Կոնֆլիկտի բնույթը կախված է հակադիր կողմերի յուրահատկություններց և այն պայմաններից, որում ընթանում է նրանց հակամարտությունը։ Տարբերում են մի քանի տեսակներ.

Ներքին կոնֆլիկտներ՝ փոխգործակցության հակամարտություն է տվյալ օբյեկտի ներսում։ Օրինակ՝ տվյալ կենդանինների խմբի միջև (ներքին հակամարտություն)։ Գործընթացի զարգացումը պայմանավորված է ոչ միայն ներքին, այլև արտաքին և շրջակա միջավայրի շփման հետ։
‎ Արտաքին կոնֆլիկտներ՝ սա փոխգործակցության հակամարտություն է տարբեր օբյեկտների միջև։ Օրինակ՝ հասարակության և բնության, օրգանիզմի և արտաքին միջավայրի և այլն։
Անտագոնիստական (թշնամական) կոնֆլիկտներ՝ սա փոխգործակցության հակամարտություն է անհաշտ հասարակական խմբերի և ուժերի միջև։ Մաթեմատիկայում «անտագոնիզմ» տերմինը համարվում է շահերի մշտական բախում (այսինքն խաղերի տեսությունը), որտեղ միշտ մեկի հաղթանակը հակադարձ հավասար է մյուսի պարտությանը։ Իրականում անտագոնիզմը տեղի է ունենում միայն շուկայական մրցակցության, պատերազմների, սպորտային մրցաշարերի և այլնի ընթացքում։‎
Կոնֆլիկտների լուծում Խմբագրել
Կոնֆլիկտների լուծումը ոչ մրցակցային, վերլուծական, խնդիրների լուծմանն ուղղված գործընթաց է, որը ենթադրում է կողմերի ուղղակի մասնակցությունը՝ արհեստավարժ պրակտիկների օգնությամբ, և կենտրոնանում է ինչպես ինքնության, այնպես էլ կառուցվածքի վրա՝ դրանք դիտելով որպես կոնֆլիկտների վերլուծության և լուծման գործընթացի առանցքային հարցեր։

հասարակական հարաբերություն

Ընկերություն, փոխադարձ կապվածությամբ՝ հարաբերություն երկու (կամ ավել) անձանց միջև։ Ընկերությունը սովորաբար համարվում է ավելի ուժեղ միջանձնային հարաբերություն, քան որևէ սովորական սոցիալ-հասարակական հարաբերություն (գործընկերություն, հարևանություն)։Ընկերությունն ուսումնասիրվում է ակադեմիական ոլորտներում, ինչպիսիք են սոցիոլոգիան, սոցիալական հոգեբանությունը, մարդաբանությունը և փիլիսոփայությունը։ Տարբեր ակադեմիական վերլուծումներում արդեն իսկ քննարկել են ընկերության տարբեր տեսություններ, այդ թվում, սոցիալական փոխանակման տեսությունը, սեփական տեսությունը, հարաբերական կապվածութեան ոճեր։ Վորտ Հաբինես ուսումնասիրություները պարզել են, որ մարդիկ մտերիմ ընկերության պարագայում ավելի երջանիկ են.Չնայած կան ընկերության բազմաթիվ տեսակներ, դրանք ունեն որոշ ընդհանուր հատկանիշներ. դրանց թվում են՝ ջերմությունը, համակրանքը, մտերմությունը, ազնվությունը, հետաքրքրությունը, փոխըմբռնումը, կարեկցանքը, վստահությունը, նաև՝ սխալվելուց և քննադատությունից չվախենալը։Թեև ընկերական հարաբերություն ստեղծելու համար չկան հստակ սահմանափակումներ, ընկերները հաճախ ունենում են ընդհանրություններ, ընդհանուր ծագում, զբաղմունքների կամ շահերի համար ընկերներ, և այլն։

Հավասարություն

Հավասարություն, արդար, իդեալական հասարակարգի հիմնական սկզբունքներից։ Հավասարության պրոբլեմը ծագել է դասակարգերի առաջացման հետ և արտահայտել հասարակությունը արդարության սկզբունքով վերակառուցելու ճնշված դասակարգերի ու դասերի իդեալը։ «Հավասարություն» հասկացությանը տարբեր պատմական դարաշրջաններում տրվել է սոցիալական տարբեր բովանդակություն։ Հավասարության իրականացումն են հետապնդել թե՛ ստրուկների ապստամբությունները, և թե՛ միջնադարյան գյուղացիական շարժումները։ Հայ իրականության մեջ հասարակական հավասարության հաստատումը եղել է Պավլիկյան ու Թոնդրակյան շարժումների նպատակներից։ Դասակարգային պայքարի պրակտիկային զուգընթաց տեսականորեն հիմնավորվել են նաև հասարակական անհավասարության առաջացման պատճառները, առաջադրվել դրանց վերացման ուղիները, անհավասարությունն ուղղակիորեն կապվել է արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության հետ (Թ. Մոր, Թ. Կամպանելլա, հատկապես ժ-ժ. Ռուսո և ուրիշներ)։ Ուտոպիստների ու լուսավորիչների ազդեցությամբ XVII դ. Անգլիական բուրժուական և XVIII դ. Ֆրանսիական բուրժուական հեղափոխություններում ձևավորված արմատական հոսանքների նպատակը համընդհանուր հավասարության հաստատումն էր (չեվելլերները՝ Անգլիայում, Բաբյոֆի «հավասարների դավադրությունը»՝ Ֆրանսիայում)։ Կապիտալիստական հասարակարգում առաջին անգամ հռչակվեց իրավահավասարության սկզբունքը, վերացվեցին դասերը և դասային արտոնությունները։ Սակայն իրավահավասարության բուրժուական լոզունգը գործնականում անտեսում էր մարդկանց սոցիալական անհավասարությունը, քողարկում հասարակարգի հակամարտ, շահագործողական բնույթը։ Բուրժուական հասարակության նման հակասությունները բացահայտեցին դեռևս Շ. Ֆուրիեն և այլ սոցիալիստ-ուտոպիստներ։ Համընդհանուր հավասարության հաստատելու տեսական հիմնավորումն ու իրականացումը ռուս հեղափոխական դեմոկրատների և Միքայել Նալբանդյանի հիմնական նպատակն էր։ Սակայն բուրժուական հասարակարգում անհավասարության պատճառները, բնույթն ու ձևերը գիտականորեն մեկնաբանեցին մարքսիզմլենինիզմի դասականները։ Նրանք ապացուցեցին, որ անհավասարության իրական հիմքը պայմանավորված է արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականատիրական բնույթով, ցույց տվեցին հասարակական հավասարության հաստատելու գործնական եղանակները։ Իրական հավասարություն, որ նշանակում է մասնավոր սեփականության, շահագործման վերացում և արտադրության միջոցների հասարակական սեփականության հաստատում, սկզբնավորվեց սոցիալիզմի պայմաններում։ Այս պրոցեսը հանգեցրեց աշխատավորների, ապա և հասարակության բոլոր անդամների (անկախ ծագումից, սոցիալական դրությունից) քաղաքացիական իրավահավասարությանը, ազգերի իրավահավասարությանը, կնոջ անիրավահավասարության վերացմանը, հաստատվեց հավասար իրավունք աշխատանքի և արդյունքի բաշխման բնագավառում։ Խոշոր առաջադիմություն նշանավորելով հավասարության հաստատման գործում, սոցիալիզմը միաժամանակ պրոբլեմն ամբողջովին չի լուծում, պահպանվում են սոցիալական անհավասարության մնացորդներ՝ պայմանավորված նյութական արտադրության զարգացման անբավարար մակարդակով, մտավոր ու ֆիզիկական աշխատանքի տարբերություններով, ըստ աշխատանքի քանակի ու որակի բաշխման սկզբունքով և այլն։ Այս և նման պրոբլեմները լրիվ կլուծվեն կոմունիզմի ժամանակ, երբ կհաստատվի վերջնական և համընդհանուր հավասարություն։ Միայն կոմունիզմը, արտադրության բարձր մակարդակի ապահովմամբ և յուրաքանչյուր մարդու հոգևոր կարողությունների զարգացմամբ, հնարավորություն կստեղծի վերջնականորեն վերացնելու հասարակական անհավասարությունը, լուծելու մարդկության ամենաբարդ սոցիալական պրոբլեմներից մեկը։

Շերտեր, համայնքներ

Հասարակություն կամ մարդկային հասարակություն, անհատների փոխադարձ, մշտական հարաբերությունների մեջ գտնվող մարդկանց խումբ է կամ միևնույն աշխարհագրական կամ վիրտուալ տարածության մեջ գտնվող մեծ սոցիալական խումբ է, որ կառավարվում է միևնույն քաղաքական իշխանությամբ և գերակշռող մշակութային սպասումներով։ Հասարակական գիտություններում, ավելի մեծ հասարակությունը հաճախ ենթարկվում է ենթախմբերի շերտավորման: Հասարակությունը իր անդամներին կարող է հնարավորություն ընձեռնել, որքանով որ հնարավոր է, օգուտներ քաղելու այն եղանակով, որոնք անհատական ձևով հնարավոր չէ: Եվ անհատական և սոցիալական օգուտները կարող են տարբերվել կամ շատ դեպքերում համընկնել: Հասարակությունը կարող է բաղկացած լինել համակարծիք անձանցից, ովքեր մեծ հասարակություններում ունեն իրենց դոմինանտ նորմերը և արժեքները: Այդ տերմինը, որը երբեմն անվանում են որպես ենթամշակույթ, լայնորեն կիրառվում է քրեաբանության մեջ:

Ավելի լայն իմաստով, հատկապես կառուցվածքային մտքի շրջանակներում, հասարակությունը կարող է պատկերվել, որպես տնտեսական, սոցիալական, արդյունաբերական կամ մշակութային ենթակառուցվածք, կազմված տարբեր անհատներից:Հասարակությունը սոցիալական այն  խմբեր են, որոնք տարբերվում են  ըստ իրենց կեսապայմանների  ռազմավարությամբ և  այն տեխնիկական ձևերով որով մարդիկ հոգում են իրենց կարիքները: Չնայած մարդիկ իրենց ողջ պատմության ընթացքում ստեղծել են տարբեր տեսակի հասարակություններ, մարդաբանները հակված են հասարակությունները դասակարգել ըստ այն աստիճանի, որտեղ խմբերն ունեն անհավասար հնարավորություններ, ինչպիսիք են ռեսուրսները, հեղինակությունը և իշխանությունը: Գործնականում բոլոր հասարակությունները սոցիալական շերտավորման գործընթացի ժամանակ  որոշակի անհավասարություն են զարգացրել իրենց ժողովրդի մեջ, հասարակության անդամներին դասակարգելով տարբեր մակարդակներում՝ հարստության, հեղինակության կամ իշխանության: Սոցիոլոգները հասարակությունը բաշխում են երեք խոշոր կատեգորիաների՝ նախաարդյունաբերական, արդյունաբերական և հետարդյունաբերական:Նախաարդյունաբերական հասարակության մեջ հիմնական տնտեսական գործունեությունը սննդի արդյունաբերությունն է, որի անընդհատ զարգացումը պայմանավորված է մարդկային և կենդանական աշխատանքով: Այս հասարակությունները կարող են ենթաբաշխվել ելնելով իրենց տեխնոլոգիական մակարդակի և սննդամթերքի արտադրության մեթոդի համաձայն: Այդ ենթաբաժանումներն են՝ որսորդական և հավաքչական, հովվական, գյուղատնեսական և ֆեոդալական:

Առցանց ձեռնարկներ

Բնակչության տարածքային կազմակերպում (Սիմագին Յու.Ա.)

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱՔԱՅԻՆ ԿԱGՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ Տեսական հիմքերը

1.1

«Բնակչության տարածքային կազմակերպում» դասընթացի առարկան, նպատակները և կառուցվածքը
Բնակչություն (բնակչություն) — վերարտադրության գործընթացում շարունակաբար թարմացվում է Երկրի վրա, որպես ամբողջություն կամ դրա ցանկացած մասում (երկրի, երկրների խմբերի և այլնի) բնակվող մարդկանց մի ամբողջություն: Բնակչության հետազոտությունը շատ գիտական ​​առարկաներից կարևոր խնդիր է: Դա մարդիկ են (բնակչություն), ովքեր ի վերջո արտադրում և սպառում են հասարակության կողմից ստեղծված բոլոր նյութական և ոչ նյութական օգուտները: Մեզանից յուրաքանչյուրը, չնայած բոլոր տարբերություններին և բնութագրիչներին, ընդամենը բնակչության մեջ գտնվող մարդկանց ամբողջության մի մասն է:

Բնակչությունը նույնիսկ ավելի մեծ համակարգի ՝ հասարակության ենթահամակարգերից մեկն է: Բնության, նյութական բարիքների և բուն կյանքի արտադրության, ինչպես նաև շատ այլ կարևոր խնդիրների լուծման համար փոխազդեցության գործընթացում հասարակությունը պետք է պատշաճ կերպով կազմակերպվի: Հետեւաբար, հասարակությունն ունի բարդ կառուցվածք (կազմակերպություն), որը զարգացել է մարդկության ողջ պատմական զարգացման ընթացքում: Այսպիսով, տարանջատեք հասարակության քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և այլ կառույցները (կազմակերպությունները):

Բաղադրիչ (ճյուղային) կազմակերպության հետ միասին, Երկրի գրեթե ցանկացած բարդ համակարգում, մոլորակի մակերևույթում, անպայման, կա տարածքային (աշխարհագրական) կազմակերպություն ՝ կապված բնական և սոցիալ-տնտեսական պայմանների լայն բազմազանության հետ: Հետեւաբար, ամենակարևոր կազմակերպություններից (կառույցներից) մեկը հասարակության տարածքային կազմակերպումն է: լայն իմաստով հասարակության տարածքային կազմակերպությունն ընդգրկում է աշխատանքի աշխարհագրական բաժանման, արտադրական ուժերի տեղակայման, մարդկանց վերաբնակեցման, հասարակության և բնության փոխհարաբերությունների, տարածաշրջանային սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության և այլնի հետ կապված բոլոր խնդիրները: … հետեւաբար, այն միանգամից ունի երկու նեղ սահմանում:

Հասարակության տարածքային կազմակերպում.

1) դա բնակչության, արտադրության, բնության կառավարման գործող տարածքային կառույցների համադրություն է, որը միավորված է կառավարման կառույցներով.

2) դա բնակչության տեղակայման և արտադրության, բնության կառավարման գործընթացների կամ գործողությունների ամբողջություն է հաշվի առնելով նրանց հարաբերությունները, կապերը, ենթակայությունը և փոխկախվածությունը ամբողջ հասարակության և նրա առանձին տարածքային համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը արագացնելու համար:

Այսպիսով, բնակչության տարածքային կազմակերպությունը հասարակության տարածքային կազմակերպության հիմնական բաղադրիչներից մեկն է `աշխատանքի տարածքային բաժանման, արտադրական ուժերի տեղակայման, պետությունների վարչատարածքային կազմակերպման, տնտեսական գոտիավորման և այլնի հետ: Բնակչության տարածքային կազմակերպումը միաժամանակ կարելի է դիտարկել երկու առումով.

1) որպես ցանկացած տարածքում բնակչության կազմակերպման գործընթաց.

2) այս գործընթացի արդյունքում `բնակչության հետ կապված առկա տարածքային համակարգերը (քանակը և խտությունը, կազմը, բնակավայրը, բնակավայրերի ցանցը, միգրացիան և այլն):

Բնակչության տարածքային կազմակերպման օբյեկտը բնակչությունն է (բնակչություն), որն ուսումնասիրում են նաև բազմաթիվ գիտություններ ՝ ժողովրդագրություն, ազգագրություն, սոցիոլոգիա, մարդաբանություն, բնակչության աշխարհագրություն, հոգեբանություն և այլն:

Դրա ասպեկտը բնակչության տարածքային կառույցներն են և բնակչության բաշխման գործընթացների ամբողջությունը: Վերջնական գոլ. հետազոտություն — արագացնելով ինչպես ամբողջ հասարակության, այնպես էլ նրա առանձին տարածքային համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը ՝ բնակչության տարածքային կազմակերպումը օպտիմալացնելով:

Առարկան, ասպեկտը և նպատակը միասին կազմում են կարգապահության առարկան, որը թույլ է տալիս նրան առանձնացնել այլ գիտություններից, ուստի բնակչության տարածքային կազմակերպությունը գիտական ​​առարկա է, որն ուսումնասիրում է բնակչության առկա տարածքային կառույցների տեղակայման գործընթացները ՝ դրանք օպտիմալացնելու համար ՝ հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացումը արագացնելու համար:

Այս սահմանման հիման վրա կարելի է առանձնացնել կարգապահության մի քանի հիմնական գիտական ​​առաջադրանքներ.

1) բնակչության տարածքային կազմակերպության ներկա վիճակի ուսումնասիրություն.

2) բնակչության տարածքային կազմակերպումը որոշող գործոնների լուսաբանումը.

3) բնակչության տարածքային կազմակերպության պատմական վերքի վերլուծություն.

4) բնակչության տարածքային կազմակերպության զարգացման օրինաչափությունների բացահայտում.

5) բնակչության տարածքային կազմակերպության խնդիրների լուծման ուղիներ գտնելը.

6) բնակչության օպտիմալ տարածքային կազմակերպման մոդելների կառուցումը հեռանկարային սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեսանկյունից.

7) բնակչության առկա տարածքային կազմակերպումը օպտիմալացնելու ուղիների որոշում,

8) պետական ​​և տեղական ինքնակառավարման մարմինների օպտիմալացման մեթոդների մշակում:

Բացի այդ, լուծվում են բազմաթիվ առանձնահատկություններ կապված որոշակի երկրում բնակչության տարածքային կազմակերպման հրատապ խնդիրների, ինչպես նաև ընդհանուր մշակութային բնույթի խնդիրների հետ բնակչության մասին գիտելիքների տարածում, մարդկանց կյանքի կազմակերպման տարածքային տարբերություններ, դրանց պատճառներ և այլն:

Բնակչության տարածքային կազմակերպումը կապված է բազմաթիվ գիտական ​​առարկաների հետ

1.2

Բնակչության տարածքային կազմակերպման հիմնական հասկացություններն ու օրինաչափությունները
Territoryանկացած տարածքում բնակչության բաշխման հիմնական միավորը մի բնակավայր է շենք (սենյակ), որտեղ մարդիկ ապրում են: Միևնույն ժամանակ, անհատական ​​բնակելի շենքերը (դրանց դասավորությունը, շինանյութը և այլն) ճարտարապետության ուսումնասիրության առարկա են: Իսկ բնակչության տարածքային կազմակերպությունում (ինչպես նաև բնակչության ժողովրդագրության և աշխարհագրության մեջ) հաշվի առաջնային միավորը կարգավորումն է (բնակավայրը): Պետք է հիշել, որ երբեմն բնակավայրը կարող է բաղկացած լինել մեկ բնակարանից (բնակելի շենք): Եվ, հետևաբար, «առանձին բնակավայր» և «բնակավայր» հասկացությունների տարբերակումը բավականին բարդ խնդիր է: Այն լուծվում է տարբեր կերպժամանակի տարբեր կետերում (տարբեր մարդահամարների ժամանակ), նույնիսկ նույն երկրում: Էլ չենք ասում երկրների միջեւ տեղանքի սահմանման մեծ տարբերությունների մասին:

Ըստ մեր երկրում ընդունված ամենաընդհանուր սահմանման, բնակավայր (բնակավայր) բնակավայրերի և մարդու բնակության այլ նյութական ձևերի, ինչպես նաև աշխատավայրերի, արտադրական օբյեկտների և ոչ արտադրական ենթակառուցվածքների ամբողջություն է, որը բնութագրվում է տարածական սահմանափակումով, կառուցվածքային տարրերի տարածքային ընդհանրությամբ և անվանումով ( տեղանուն) Բնակավայրը կարող է նաև լինել առանձին բնակավայր `մասնագիտացված գործառույթներ կատարելու և այլ բնակավայրերից հեռավորության դեպքում:

Բնակավայրի պարտադիր առանձնահատկությունն է `որպես կենսամիջավայր օգտագործելու կայունությունը, գոնե սեզոնային, բայց տարեցտարի: Առանձնատները որպես բնակավայր նույնականացնելու չափանիշը սովորաբար զարգացման շարունակականությունն է: Միևնույն ժամանակ, տարբեր երկրներում պահանջվող բացը (հեռավորությունը մոտակա հարևան բնակավայրից) տատանվում է 100-150 մ-ից մինչև 2 կմ և ավելի:

Բնակավայրերի մեծ մասը, որպես կանոն, ծառայում է ոչ միայն որպես բնակավայր, այլ նաև որպես արտադրական օբյեկտների (գործարաններ, ֆերմերներ և այլն), ինչպես նաև արտադրական և ոչ արտադրական ենթակառուցվածքների հաստատություններ (ճանապարհներ, խանութներ և այլն): Համապատասխան շենքերն ու կառույցները կարող են գրավել բնակավայրի տարածքի մեծ մասը (արդյունաբերական և ենթակառուցվածքային գոտիներ): Բայց պետք է լինի բնակելի շենքերի (բնակավայր) գրաված տարածք: Առանց բնակելի շենքերի արդյունաբերական և ենթակառուցվածքային օբյեկտները բնակավայրեր չեն: Մինչդեռ բնակավայրերը կարող են բաղկացած լինել միայն բնակելի շենքերից ՝ առանց որևէ այլ շենքերի և շինությունների:

Բնակչության տարածքային կազմակերպությունը որոշ դեպքերում հաշվի է առնում նաև անհատական ​​բնակավայրերի ներքին կառուցվածքը (բնակելի և արդյունաբերական գոտիների միջև հարաբերությունները, բնակավայրում բնակիչների տեղակայման օրինաչափությունները և այլ խնդիրներ): Միևնույն ժամանակ, այն միաձուլվում է քաղաքաշինությանը (երբ խոսքը քաղաքային բնակավայրերի մասին է), տարածաշրջանային պլանավորման (գյուղական բնակավայրեր) և բնակավայրերի միկրոգրաֆիայի հետ: Բայց սովորաբար բնակավայրերն ուսումնասիրվում են որպես ներքին չտարբերակված օբյեկտներ (միգրացիայի ուսումնասիրություն), կամ նույնիսկ բնակավայրերի որոշակի ցանց ընդհանրապես չի դիտարկվում, բայց ավելի մեծ տարածքային միավորներ են վերլուծվում (տեղանքի ուսումնասիրություն):

Բոլոր բնակավայրերը սովորաբար դասակարգվում են երկու խոշոր տիպի `քաղաքային և գյուղական: Այս տիպի ծայրահեղ տարբերակները հստակորեն առանձնանում են. Ամենամեծ բազմամիլիոն քաղաքները և ամենափոքր գյուղական բնակավայրերը, որոնք երբեմն բաղկացած են միայն մեկ տնից: Բայց նրանց միջեւ կա բնակավայրերի շարունակական շղթա (գյուղ-քաղաք շարունակականություն), որում գրեթե անհնար է հստակ սահման գծել քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի միջև: Տարբեր երկրների բնակավայրերը քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի բաժանելու հատուկ չափորոշիչներ: Այս դեպքում առավել հաճախ օգտագործվում են հետևյալ տիպի չափանիշները:

  1. Բնակավայրի գերակշռող տնտեսական գործառույթը: Միևնույն ժամանակ, գյուղական բնակավայրերում հիմնական արդյունաբերությունը սովորաբար գյուղատնտեսությունն է, իսկ քաղաքային բնակավայրերում `տնտեսության ոչ գյուղատնտեսական հատվածները:
  2. Բնակավայրի չափը, այսինքն ՝ դրանում բնակիչների թիվը. Քաղաքային բնակավայրերը սովորաբար ավելի մեծ են, քան գյուղականները:
  3. Վարչական նշանակություն. Եթե կա, ապա բնակավայրը համարվում է քաղաքային:
  4. Բնակչության խտությունը. Քաղաքային բնակավայրերում այն ​​շատ ավելի բարձր է, քան գյուղական բնակավայրերում ՝ ավելի խիտ և բազմահարկ շենքերի պատճառով:
  5. Բարելավման աստիճանը. Քաղաքային բնակավայրերում այն ​​ավելի բարձր է, քան գյուղական բնակավայրերում:
  6. Պատմական նշանակություն, ամրագրված իրավական ակտերում, — բնակավայրերը քաղաքային են կամ գյուղական, քանի որ նախկինում նրանք ստացել էին համապատասխան կարգավիճակ ՝ ամրագրված իրավական փաստաթղթերում:

Որոշ երկրներում օգտագործվում է չափանիշների միայն մեկ խումբ, օրինակ `միայն վարչական արժեքը կամ բնակավայրի միայն չափը: Այսպիսով, Իսլանդիայում ավելի քան 200 բնակչություն ունեցող բնակավայրը համարվում է քաղաք, իսկ Japanապոնիայում ՝ ավելի քան 30 հազար մարդ: Երկրների մեծամասնությունը օգտագործում է մի շարք չափանիշներ, և քաղաքային և գյուղական բնակավայրերում կարելի է առանձնացնել հատուկ սորտեր: Ուստի, երկրների և քաղաքների և գյուղական բնակավայրերի վերաբերյալ համադրելի տվյալների հավաքագրումը բարդ խնդիր է:

Այսպիսով, Ռոսում

1.3

Բնակչության տարածքային կազմակերպության պաշտոնականացված նկարագրության ցուցիչները
Ինչպես արդեն նշվեց վերևում, բնակչության տարածքային կազմակերպումը բարդ համակարգ է, որը կախված է մեծ թվով գործոններից: Ըստ այդմ, կա ցուցանիշների համակարգ, որը կարող է օգտագործվել այս համակարգը նկարագրելու համար: Ավելին, ինչպես ցուցանիշների ցանկացած համակարգում, դրանք կարող են լինել բացարձակ, հարաբերական և բարդ (կոմպոզիտային):

1.3.1

Բնակչության նկարագրության բացարձակ տեմպերը
Բացարձակ ցուցանիշները բացահայտում են, առաջին հերթին, բնակչության թվաքանակը որոշակի տարածքում: Միևնույն ժամանակ, որքան փոքր են տարածքային ստորաբաժանումները, որոնց համար հաշվառում է իրականացվում, և որքան շատ են բնակչության բնութագրերը պարզում, այնքան լավ, ի վերջո, հնարավոր կլինի ցույց տալ բնակչության տարածքային կազմակերպումը: Բացարձակ տվյալների ամենավստահելի աղբյուրը ներկայումս համարվում է բնակչության ընդհանուր մարդահամարները:

Ըստ մարդահամարի, իհարկե, դրանք ունեն նաև մի շարք թերություններ: Փաստորեն, սա բնակչության զանգվածային (ընդհանուր) հարցում է, որի ընթացքում բազմաթիվ գնահատականներ են տալիս հենց մարդիկ: Միևնույն ժամանակ, սխալները գրանցվում են պատահական ՝ հարցվածների վատ հիշողության, նրանց կրթության ցածր մակարդակի և այլնի պատճառով, և կանխամտածված, մարդիկ տարբեր պատճառներով փորձում են թաքցնել իրենց եկամուտը, ազգությունը կամ նույնիսկ տվյալ վայրում ապրելու բուն փաստը: Որոշ դեպքերում նման սխալները կարող են լրջորեն ազդել մարդահամարի ընդհանուր արդյունքների վրա: Բացի այդ, թերություններն են մարդահամարի կազմակերպչական բարդությունը, դրա անցկացման համար մեծ ֆինանսական ծախսերը, մշակման երկար ժամանակը:

Populationամանակակից իմաստով բնակչության առաջին ընդհանուր մարդահամարներն իրականացվել են ԱՄՆ-ում (1780), Շվեդիայում (1800), ապա նաև Արևմտյան Եվրոպայի այլ երկրներում: Ներկայումս աշխարհում գործնականում չեն մնացել երկրներ, որտեղ բնակչության ընդհանուր մարդահամարները երբեք չէին անցկացվի: Բայց շատ զարգացող երկրներում 20-րդ դարի ընթացքում այդպիսի մարդահամարներն իրականացվել են ընդամենը 1-2 անգամ, մինչդեռ ՄԱԿ-ը խորհուրդ է տալիս բնակչության ընդհանուր մարդահամարներն անցկացնել առնվազն 10 տարին մեկ անգամ:

Ռուսաստանի տարածքում բնակչության առաջին մարդահամարն իրականացվել է 1897 թվականին: Դրանից առաջ իրականացվել են ստուգումներ, որոնք հաշվի են առել միայն հարկվող (հարկվող) բնակչությունը: XX դարում: ընդհանուր մարդահամարներն անցկացվել են 1926, 1937, 1939, 1959, 1970, 1979 և 1989 թվականներին: Միևնույն ժամանակ, 1937-ի մարդահամարի տվյալները երկար ժամանակ թաքնված էին, քանի որ դրանք սազական չէին ԽՍՀՄ-ի այն ժամանակվա ղեկավարությանը ՝ բացահայտելով զանգվածային ճնշումների արդյունքում բնակչության զգալի կորուստներ: 1994 թվականին իրականացվել է բնակչության միկրոհաշվարկ, որն ընդգրկել է երկրի բնակչության 5% -ը, բայց դրա արդյունքները կարող են ունենալ միայն մոտավոր արժեք, հատկապես որոշակի տարածքների համար: Վերջին ՝ XX դարում: ընդհանուր նամակագրություն. Ենթադրվում էր, որ բնակչությունը պետք է իրականացվեր 1999-ին, բայց ֆինանսական դժվարությունների պատճառով այն հետաձգվեց 2002-ի հոկտեմբեր: Այս մարդահամարի նյութերը պետք է տպագրվեն 2003-2005 թվականների ընթացքում:

Մարդահամարի ընթացքում ցանկացած տարածքային միավորի համար որոշվում է բնակչության երկու կատեգորիա `մշտական ​​և ներկա: Մշտական ​​բնակչությունը այն մարդկանց հավաքածու է, որոնց համար տվյալ տարածքը կամ բնակավայրը սովորական բնակության վայր է: Մեր երկրում մարդահամար անցկացնելիս մշտական ​​բնակչությունը ներառում է տվյալ սենյակում մշտապես (սովորաբար) ապրող բոլոր մարդիկ,

ներառյալ ժամանակավորապես բացակայողները, եթե դրանց բացակայությունը չի գերազանցում 6 ամիսը: Իրական բնակչությունը փաստացի բնակչությունն է ՝ մարդահամարի պահին տվյալ տարածքում կամ բնակավայրում գտնվող մարդկանց համախառն զանգվածը: Այլ կերպ ասած, ներկայիս բնակչությունը ներառում է նաև այս տարածքում ժամանակավոր (ոչ ավելի, քան 6 ամիս) բնակվող անձինք: Իրական բնակչության հաշվարկը սկսվել է 1846 թվականին, երբ Բելգիայում անցկացվեց նրա բնակիչների հաշվառում, որը դարձավ պատմության մեջ առաջին մեկօրյա մարդահամարը:

Որոշ երկրներում նրանք հաշվի են առնում նաև այնպիսի կատեգորիա, ինչպիսին է օրինական բնակչությունը. Պաշտոնապես նշանակված տվյալ տարածքում, որը նշված է դրա վրա ցանկացած ցուցակում,

գրանցումներ և այլն: Մեր երկրում օրինական բնակչության և մշտական ​​բնակչության կատեգորիաները իրականում համընկնում են: Մինչդեռ աշխարհի շատ երկրներում իրավիճակը սովորական է, երբ մարդիկ մշտապես բնակվում են որոշ տեղերում (բնակավայրերում), իսկ մյուսներում պաշտոնապես գրանցված են:

Այն բնակավայրերում, որտեղ մարդկանց հոսք կա, ովքեր գալիս են գործի, արձակուրդի, սովորելու, առկա բնակչությունը, որպես կանոն, ավելի մեծ է, քան մշտական ​​բնակչությունը: Ռուսաստանում դրանք սովորաբար խոշոր քաղաքներ են: Ընդհակառակը, այն բնակավայրերում, որտեղ ժամանակավոր բնակչության ներհոսքը փոքր է, մշտական ​​բնակչությունը, որպես կանոն, ավելի մեծ է, քան կանխիկ դրամը: Ռուսաստանում դրանք հիմնականում փոքր քաղաքային բնակավայրեր և գյուղական բնակավայրեր են: Հանգստի գոտիներում արձակուրդային շրջանում մատչելի բնակչությունը շատ ավելի մեծ է, քան մշտական ​​բնակչությունը `երբեմն մի քանի անգամ: Իսկ արտասեզոնային շրջանում նման տարածքներում առկա բնակչությունը հաճախ պակաս է մշտական ​​բնակչությունից, քանի որ որոշ մշտական ​​բնակիչներ մեկնում են այս անգամ աշխատելու կամ այլ վայրերում սովորելու:

Մարդահամարների միջեւ ընկած ժամանակահատվածում ներկայիս բնակչությունը պահվում է: Այս դեպքում մարդահամարի արդյունքներին գումարվում են ծնունդների քանակը և ցանկացած տարածքի ժամանողների թիվը, հանվում է մահացածների և հեռացածների թիվը: Արդյունքում, դուք կարող եք ստանալ տարածքի բնակչության քանակը գրեթե ցանկացած ամսաթվի համար `կախված ծնունդների, մահվան դեպքերի և բնակչության մեխանիկական (միգրացիոն) տեղաշարժի ընթացիկ գրանցման հաճախականությունից: Բայց բնակչության շատ կարևոր հատկություններ (ընտանեկան կարգավիճակ, ազգություն և այլն) ֆինանսական չեն

1.3.2

Բնակչության բաշխման հարաբերական ցուցանիշները
Հարաբերական ցուցանիշները թույլ են տալիս համեմատել ցանկացած երեւույթի կամ գործընթացի ինտենսիվությունը բնակչության տարբեր տարածքների, ժամանակաշրջանների և խմբերի համար, քանի որ հաշվարկներն իրականացվում են նույն բազայի համեմատ: Այսպիսով, «ծնունդների թիվը» բացարձակ ցուցանիշը թույլ չի տալիս գնահատել երեւույթի մասշտաբները, քանի որ պարզ չէ, թե որ ժամանակահատվածի համար և բնակչության որ չափի համար է չափվել: Մեկ այլ բան է «ծնելիության» հարաբերական ցուցանիշը `1000 մարդու համար տարեկան ծնունդների քանակը: Հետեւաբար, գիտական ​​վերլուծության մեջ, որպես կանոն, օգտագործվում են հարաբերական ցուցանիշներ, և բացարձակ ցուցանիշները ծառայում են միայն որպես նախնական տվյալներ հարաբերական ցուցանիշների հաշվարկման համար: Բնակչության տարածքային կազմակերպումը բացառություն չէ:

Ավելին, կարգապահության նպատակներին համապատասխան, բնակչությունը փոխկապակցված է, առաջին հերթին, տարածքի հետ: Հետեւաբար, բնակչության տարածքային կազմակերպման հիմնական հարաբերական ցուցանիշը բնակչության խտությունն է, այսինքն ՝ բնակիչների քանակը մեկ միավոր տարածքի համար: Ստանդարտ վիճակագրության համաձայն, բնակչության միջին խտությունը առավել հեշտությամբ հաշվարկվում է, երբ մի ամբողջ տարածքի բնակչությունը բաժանվում է իր ամբողջ տարածքի վրա.

P = N / S

Որտեղ:

Р — միջին խտություն;

N- ը բնակչությունն է;

S — տարածք;

Մետրական համակարգում խտությունը չափվում է 1 կմ 2-ի վրա մարդկանց քանակով: Եթե ​​պարզվում է, որ այս ցուցանիշի արժեքը մեկից պակաս է, ապա այն սովորաբար ներկայացվում է որպես հակադարձ `մեկ անձի համար քառակուսի կիլոմետրերի քանակ: Միևնույն ժամանակ, տարածքի հաշվառումը ներառում է այնպիսի տարածքներ, որտեղ մարդիկ ակնհայտորեն չեն ապրում կամ ընդհանրապես չեն կարող ապրել: Հետեւաբար, ավելի ճշգրիտ ցուցանիշը բնակչության իրական խտությունն է: Այն հաշվարկելու համար տարածքների ամբողջ տարածքից հանվում են տարածքներ, որոնք մարդկանցով չեն բնակվում ՝ ներքին ջրային ավազաններ, սառցադաշտեր և այլն:

Pr = N / Sr

Որտեղ:

Պր. — իրական խտություն;

N- ը բնակչությունն է;

Sr — բնակեցված տարածքի տարածք

Որոշ դեպքերում «Բնակչության միջին և իրական խտության միջև տարբերությունները կարող են շատ մեծ լինել: Օրինակ ՝ Գրենլանդիայի համար մոտ 60 հազար մարդ բնակչություն ունեցող: առաջին դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել 2.2 միլիոն կմ 2 ամբողջ տարածքը: Եվ հետո մեկ անձի համար ստանում ես մոտ 40 կմ 2: Իսկ երկրորդ դեպքում միայն սառցադաշտերով չծածկված տարածքը կազմում է մոտ 30 հազար կմ 2: Եվ հետո 1k2- ի դիմաց ստացվում է մոտ 2 հոգու իրական խտություն, այսինքն ՝ պարզվում է, որ արժեքը 80 անգամ ավելի բարձր է: Բայց դա է, որ ճիշտ է բնութագրում Գրենլանդիայի բնակչությանը:

Բայց իրական խտությունը հաշվի չի առնում դիտարկվող միավորների ներսում բնակիչների անհավասար բաշխումը: Այս անբարենպաստությունը նվազեցնելու համար հաշվարկեք բնակչության սոցիալական խտության ցուցանիշը: Այս ցուցանիշը բնակչության կշռված խտությունների թվաբանական միջինն է: Գործնական հաշվարկներում դիտարկվող տարածքը բաժանված է փոքր միավորների, որոնցից յուրաքանչյուրի համար հաշվի է առնվում բնակչության միջին խտությունը: Արդյունքը պարզեցված բանաձև է.

Ps — սոցիալական խտություն;

Pi- ն տարածքի i- րդ մասի միջին խտությունն է.

Ni- ը տարածքի I- րդ մասի բնակչության մեծությունն է:

Այս բանաձևն օգտագործելիս ցուցանիշի արժեքը կախված է նրանից, թե որ մասերի է բաժանվել ուսումնասիրվող տարածքը: Օրինակ ՝ Ռուսաստանի տարածքի համար մենք տարբեր արդյունքներ կստանանք, եթե այն բաժանենք տնտեսական շրջանների, ֆեդերացիայի սուբյեկտների կամ ստորին վարչական շրջանների: Ավելին, որքան փոքր են վերցված միավորները, այնքան ավելի ճշգրիտ կլինի արդյունքը: Ամեն դեպքում, Ռուսաստանի տարածքի սոցիալական խտությունը կլինի ավելի բարձր, քան իրականը, քանի որ այն ցույց է տալիս խտության արժեքը, որը բնորոշ է ուսումնասիրված տարածքի բնակչության մեծամասնությանը:

Իրական և սոցիալական խտության արժեքների համընկնումը կնկատվի, եթե դիտարկվող տարածքում բնակչության կատարելապես միատարր բաշխում լինի: Այսպիսով, ըստ արժեքների հարաբերակցության, կարելի է դատել բնակչության անհավասար բաշխման մասին տարածքի վրա: Ինչքան հարաբերակցությունը մոտ է մեկին, բնակչության բաշխումն ավելի հավասար է:

Բայց կա նաև հատուկ ցուցիչ, որը կոչվում է «բնակչության տարածքային կենտրոնացման չափում»: Դրա բանաձևը.

Որտեղ K- ը բնակչության տարածքային կենտրոնացման չափիչ է.

DSi — I տարածքի տարածքի բաժինը ընդհանուր տարածքում.

DNi — I- ի տարածքի բնակչության մասնաբաժինը ընդհանուր բնակչության մեջ:

Եթե ​​պայմանական միավորներով չափված այս ցուցանիշի արժեքը հավասար է 0-ի, ապա տարածքի վրա առկա է բնակչության բացարձակապես հավասար բաշխում: Եթե ​​արժեքը 2 է, ապա տեղադրումը բացարձակապես անհավասար է (ամբողջ բնակչությունը կենտրոնացած է մեկ կետում, իսկ մնացած տարածքը ՝ անմարդաբնակ): Բնականաբար, իրական տարածքների համար ցուցանիշի արժեքները կտատանվեն այս ծայրահեղ արժեքների միջև, և դրա բանաձևը կարող է արտահայտվել խտության ցուցանիշների միջոցով.

Որտեղ:

Si- ն I- րդ տարածքի տարածք է.

Р- ը i- րդ տարածքի միջին խտությունն է.

P- ը ամբողջ տարածքի միջին (իրական) խտությունն է.

N- ն ամբողջ տարածքի բնակչությունն է:

Հետեւաբար, տարածքային կենտրոնացման չափումը կարելի է համարել անցումային ցուցանիշ `բացարձակից և հարաբերականից դեպի

1.3.3

Բարդ (կոմպոզիտային) ցուցանիշներ
Բարդ ցուցանիշները չեն կազմում մեկ փոխկապակցված խումբ: Նրանց հիմնական խնդիրն է արտացոլել բնակչության տարածքային կազմակերպության որոշակի բնութագրերը, որոնք չորացել են որոշակի խնդիրներ լուծելու համար `օպտիմալ վարչական բաժանում և տրանսպորտային ցանցեր, գոտիավորում և այլն:

Բնակչության տեղաբաշխումն ըստ տարածքի կամ դրա բնակչության: կարող է բնութագրվել այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են կարգավորման դաշտի ներուժը: Այն հաշվարկելու համար կան մի քանի բանաձևեր, որոնցից առավել հարմար է հետևյալը.

Կամայական միավորներով չափված ներուժը բնութագրում է բնակավայրի համակարգի ցանկացած կետում բնակվող անձանց փոխհարաբերությունների հարաբերական մատչելիությունը այս բնակավայրի համակարգի մնացած բնակիչների հետ, այսինքն ՝ այն տալիս է կարգավորման ընդհանրացված բնութագիր ՝ ի տարբերություն խտության ցուցիչների, որոնք բացահայտում են բնակչության տեղական կապերը: տարածքի հետ: Սովորաբար ներուժը հաշվարկվում է միայն քաղաքային բնակավայրերի համար: Միևնույն ժամանակ, յուրաքանչյուր քաղաք դիտվում է որպես որոշակի բնակչություն ունեցող կետ, և քարտեզի վրա պոտենցիալ արժեքների պատկերը ցույց է տալիս քաղաքների ազդեցության գոտիները, դրանց փոխկապակցումը և հիերարխիկ ենթակայությունը: Պետք է հիշել, որ ցուցադրվում են ոչ թե իրական կապերը, այլ բնակավայրերի միջեւ կապերի ներուժը, որոնք ուղիղ համեմատական ​​են դրանցում բնակիչների թվին և հակադարձ համեմատական ​​են հեռավորությանը: Շատ դեպքերում իրական կապերը չեն համապատասխանում հնարավոր հնարավորություններին `ճանապարհային ցանցի առանձնահատկությունների, բնակավայրերի ֆունկցիոնալ տեսակների և այլ պատճառներով:

Ընդհանուր առմամբ մեծ տարածքի վրա բնակչության բաշխման կարևոր բնութագիրը տրամադրվում է նաև բնակչության ծանրության կենտրոնի ցուցիչով: Բնակչության ծանրության կենտրոնը աշխարհագրական կետ է, որն իր կոորդինատներն ունի մեծ տարածքի անհատական ​​ստորաբաժանումների աշխարհագրական կենտրոնների միջին և ժ կոորդինատները (հնարավորության դեպքում `ամենափոքրը), կշռված ըստ այդ տարածքների բնակչության մեծության: Միևնույն ժամանակ, առանձին ստորաբաժանումների (աղբյուրի մարզեր) շրջանակներում, բնակչության բաշխումը պետք է լինի հնարավորինս միատարր:

Հաշվարկից բացառվում են չբնակեցված տարածքները և ջրի մեծ զանգվածները: Արդյունքում բանաձևերն այսպիսի տեսք ունեն.

Որպես կանոն, վերլուծվում է տարածության մեջ բնակչության ծանրության կենտրոնի շարժման ժամանակային դինամիկան: Միևնույն ժամանակ հետք վերցրեք ինչպես բնակչության բաշխման ժամանակային ժամանակահատվածների (դարեր) ընթացքում, և ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական կարճատև ցնցումներից կարճաժամկետ շեղումներ, մահացու հիվանդությունների համաճարակներ և այլն):

Տեղաբաշխման կամ բնակավայրի կառուցվածքը ցույց է տալիս բնակիչների բաշխումը ըստ բնակչության տարբեր չափերի տարածքային միավորների (բնակավայրերի): Հարմար է վերլուծել բնակչության բաշխման կամ վերաբնակեցման կառուցվածքը `օգտագործելով երկկողմանի գծապատկերներ, որոնց կառուցման նախնական տվյալներն են բնակչության որոշակի չափաբաժին ունեցող տարածքային միավորների բնակավայրերի բաժնեմասերը, որոնք բնակվում են բնակավայրերում կամ բնակչության որոշակի չափի միավորներում: Օրինակ, դա կարող է լինել բաշխումը ըստ խմբերի (%) ՝ փոքր, միջին, մեծ, ամենամեծ, միլիոնատերերի, ինչպես նաև քաղաքաբնակների բաշխում ըստ տարբեր խմբերի քաղաքների (%): Այնուհետև, օրդինատի վրա գծագրվում են փոքր քաղաքներից միլիոնատերերի քաղաքների խմբերը, իսկ աբսիսայի վրա ՝ երկու ուղղություններով, քաղաքների համապատասխան բաժնետոմսերը (% -ով) (ձախ և նրանց բնակիչներ (աջ)): Այս դեպքում կարող եք ձեռք բերել կառուցվածքի չորս տեսական տարբերակներ (նկ. 1.2 )

Առաջին դեպքում մենք ունենք բացարձակապես հավասարաչափ բաշխված քաղաքներ և դրանցում գտնվող բնակիչներ ՝ տարբեր խմբերի: Երկրորդ տարբերակը նորմալ բաշխումն է, երբ միջին խմբերի մեջ կան ավելի շատ քաղաքներ և բնակիչներ, իսկ ծայրահեղ թվով ավելի քիչ: Երրորդ տարբերակը մեծ քաղաքներում բնակիչների կենտրոնացումն է, երբ նրանց մասնաբաժինը նվազագույն է, իսկ բնակիչների մասնաբաժինը դրանցում ՝ առավելագույն: Չորրորդ տարբերակը բնակիչների կենտրոնացումն է փոքր քաղաքներում:

Այս դեպքում բնակավայրերի (տարածքային ստորաբաժանումներ) և բնակչության մասնաբաժնի բաշխման տարբերակները կարող են չհամընկնել միմյանց հետ, այսինքն ՝ «ձախ և աջ ծալված գծապատկերները սիմետրիկ չեն լինի կոորդինատների առանցքի վերաբերյալ: Օրինակ ՝ առաջին և չորրորդ տարբերակների համադրություն. Քաղաքների նույնիսկ բաշխում ըստ խմբերի (գծապատկերի ձախ կեսը առաջին տարբերակից), բայց միևնույն ժամանակ բնակիչների կենտրոնացումը փոքր քաղաքներում (գծապատկերի աջ կեսը չորրորդ տարբերակից): Իրական տարածքների (պետություններ, աշխարհի տարածաշրջաններ, վարչական միավորներ և այլն) բնակչության տեղակայման (վերաբնակեցման) կառուցվածքները անցումային կլինեն նշված տեսական տարբերակների միջև:

Քարտեզագրական մեթոդները մեծ հնարավորություններ են տալիս բնակչության տարածքային կառուցվածքը վերլուծելու համար: Միևնույն ժամանակ, փոքր մասշտաբի քարտեզների վրա, որպես կանոն, ցուցադրվում է միայն բնակավայրի հիմնական շրջանակը ՝ խոշոր քաղաքներ և նրանց միացնող հիմնական տրանսպորտային ուղիները: Տարածքի բնակչության տարբեր բնութագրերը (բնակչության խտություն, բնակավայրի պոտենցիալ) և բնակչության կազմը (տարիքը և սեռը, էթնիկական, դավանաբանական և այլն) արտացոլվում են միայն առավել ընդհանրացված ձևով `շեշտը դնելով սուր տարբերությունների կամ խոշոր վարչական միավորների կողմից:

Շրջակա միջավայր

Շրջակա միջավայրի պահպանություն կամ կիրառական էկոլոգիա, միջոցառումների համալիր, որը նախատեսված է մարդկային գործունեության բացասական ազդեցությունը բնության վրա սահմանափակելու համար։ Արևմտյան երկրներում շատ հաճախ կիրառվում է նաև էնվայրոնմենտոլոգիա (անգլ.՝ Environmental science) հասկացությունը, որը թարգմանաբար նշանակում է «գիտություն շրջակա միջավայրի պահպանության մասին»։

Այդպիսի միջոցառումներից կարող են համարվել.

  • Արտանետումների սահմանափակումը մթնոլորտ և ջրոլորտ` նպատակ ունենալով բարելավել ընդհանուր էկոլոգիական իրադրությունը.
  • Արգելավայրերի, արգելոցների և ազգային պարկերի ստեղծումը` նպատակ ունենալով պահպանել բնական համալիրները.
  • Ձկնորսության և որսի սահմանափակումը՝ նպատակ ունենալով պահպանել որոշակի տեսակներ.
  • Թափոնների չթույլատրված արտանետումների սահմանափակումը։ Էկոլոգիական լոգիստիկայի մեթոդների կիրառումը տարածաշրջանի տարածքում չթույլատրված թափոններից ընդհանուր մաքրման համար։

Շրջակա միջավայրի պահպանության խնդիրներ

Շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնական խնդիրներն են շրջակա միջավայրի բնական վիճակի պահպանումը, վերականգնումը, վնասազերծումը, բնական պաշարների խելամիտ օգտագործումը, շրջակա միջավայրի վրա ֆիզիկաքիմիական, կենսաբանական և այլ վնասակար ազդեցությունների նվազեցումն ու կանխումը։ Շրջակա միջավայրի պահպանության պետական քաղաքականությունն ու ռազմավարությունը մշակում է բնապահպանության նախարարությունը։ Գործում են նաև Շրջակա միջավայրի պահպանության ազգային և միջազգային, պետական և ոչ պետական կազմակերպություններ։

Շրջակա միջավայրի պահպանության կարևոր հիմնախնդիրներից են Սևանա լճի պահպանությունն ու պաշարների արդյունավետ օգտագործումը[1]։

Շրջակա միջավայրի պահպանության հռչակագրեր

1982 թվականին ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեան «Բնության պահպանության միջազգային միություն» (IUCN) և «Շրջակա միջավայրի ծրագիր» (0NEP) բնապահպանական միջազգային կազմակերպությունների մշակած առաջարկությունների հիման վրա ընդունել է շրջակա միջավայրի պահպանության համաշխարհային հռչակագիր։ Շրջակա միջավայրի պահպանության համաշխարհային ռազմավարությանն էր նվիրված 1992 թվականին Ռիո դե ժանեյրոյում կայացած միջազգային գիտաժողովը, որն ընդունել է «Օրակարգ 21-րդ դարի համար» ծրագիրը, որում սահմանվել են հաջորդ հարյուրամյակում մարդկության բնապահպանական քաղաքականությունը և Նոր համաշխարհային ռազմավարության գլխավոր սկզբունքային դրույթները (մոլորակը և նրա հարստությունները պարտավոր են պահպանել աշխարհի բոլոր պետությունները, բնակչության բոլոր խավերը և անհատ անձինք)։ Գիտաժողովն ընդունել է նաև «Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին» հռչակագիր, որը հայտնի է «Ռիոյի հռչակագիր» անվամբ։ Հայաստանի Հանրապետությունը շրջակա միջավայրի պահպանության վերաբերյալ վավերացրել է նաև մի շարք համաձայնագրեր և ստանձնել միջազգային պարտավորություններ։

Հասարակագիտություն

Անավարտ երկխոսություն

Օգոստոսի 25 առաջին խոսակցություն

Աշոտ Խաչատրյան—Բար Ձեզ Ես Աշոտ Խաչատրյանն եմ Երևանի <<Մխիթար Սեբաստացի>> կրթահամալիրի Քաղաքագիտական ակումբի անդամ․․․ Տիկին ​ Թովմասյան Դուք ինչ տեղեկություններ ունեք ​<<Մխիթար Սեբաստացի>> կրթահամալիրում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ;

Թագուհի Թովմասյան—Ես շատ մտահոգված եմ Կրթահամալիրում տիրող իրվաճակի հետ կապված, և չեմ ցանկանա ինչ որ կրթահամալիրում՝ տիրի նման իրավիճակ։ԵՍ կակնկալեմ փոխադարձ հարգանք և հանդուրժողականություն ։ Իսկ ես ինչով կարող եմ օգնել։ Աշոտ Խաչատրյան—Պարզապես օգտագործեք ձեր պաշտոնակակն դիրքը, դիմեք նաղարարություն, որ հարցը տեղափոխվի իրավական հարթություն ոչ թե կամայական։ Թագուհի Թովմասյան— Լավ՝ դուք ինձ ուղարկեք տեղեկություներ՝ և դիմում։

Նամակագրություն

Փաստաթուղթ

Թագուհի Թովմասյան—Բայց մենք պայմանավորվեցինք, որ ուղիղ ինձ հասցեագրված դիմում կուղարկեք՝ շարադրելով հստակ այն ակնկալիքները, որ ունեք ինձանից՝ որպես ԱԺ պատգամավոր։ Շնորհակալություն

ԴԻՄՈՒՄ 1

Թագուհի Թովմասյան_Ձեր հեռախոսահամարը տվեք՝ կապ հաստատենք

Հեռախոսազրույց Թագուհի Թովմասյանի օգնականի հետ․

օգնական—Ավելի կոնկռետ գրեք թե ինչ ենք ակնկալում Թագուհի Թովմասյանից։ ԵՎ գրեք ձեր տվյալները։

ԴԻՄՈՒՄ 2

Հեռախոսազրույց Թագուհի Թովմասյանի օգնականի հետ․

օգնական—Իսկ հիմա դիմումին ավելացրեք վարչապետին ուղարկված նամակը։

ԴԻՄՈՒՄ 3
Այս դիմումը մնաց անպատասխան