Ջոն Լոք

Ջոն Լոք (անգլ.՝ John Locke, օգոստոսի 291632[1][2][3][…]WringtonՍոմերսեթ[4][5] — հոկտեմբերի 281704[6][1][5][…]High LaverEpping ForestԱրևելյան ԱնգլիաԱնգլիա), բրիտանացի մանկավարժ, ֆիզիկոս և փիլիսոփա, որը համարվում է լուսավորականության զարգացման վրա մեծ ազդեցություն ունեցած գործիչ ու «դասական ազատականության» հայր։ Լինելով բրիտանացի էպիրիցիստների առաջին սերնդում ու Ֆրենսիս Բեկոնի դպրոցի հետևորդ, Լոքը հավասարապես կարևոր է սոցիալական գործարքի տեսությունում։ Նրա աշխատություններն մեծապես ազդել են իմացաբանության ու քաղաքական փիլիսոփայության զարգացմանը, ինչպես նաև ՎոլտերինՌուսոյին, շոտլանդական շատ լուսավորիչներին ու ամերիկյան հեղափոխականներին։ Նրա՝ դասական հանրապետականության ներդրումներն արտացոլվել են Ամերիկայի անկախության հռչակագրում։

Լոքի մտքի մասին տեսությունը այժմ համարվում է անհատականության ու ինքնության ժամանակակից կոնցեպտների ակունքը, ակնհայտորեն հայտնվելով ավելի ուշ շրջանի փիլիսոփաների՝ Հյումի, Ռուսոյի ու Կանտի գործերում։

Լոքն առաջինն էր, ով ինքնությունը ձևակերպեց որպես բանականության հաջորդականություն։ Ըստ նրա, ծնվելիս միտքը մաքուր էջ է՝ տաբուլա ռազա։ Հակադրվելով կարտեզիականությանը, նա փաստում էր, որ մենք ծնվում ենք առանց նախնական գաղափարների, իսկ գիտելիքը ոչ թե միայն փորձառության, այլև զգայական ընկալության արդյունքն է։

Բովանդակություն

Կենսագրություն

Լոքի հայրը տեղական իրավաբան էր, մայրը՝ Ագնես Քինեն։ Երկուսն էլ պուրիտաններ էին։ Լոքը ծնվել է 1632 թվականի օգոստոսի 29-ին, Բրիստոլից մոտ տասներկու միլ հեռավորության վրա գտնվող ծղոտե տնակում ու մկրտվել նույն օրը։ Շուտով ընտանիքը տեղափոխվում է Փենսֆորդ։

1647 թվականին Լոքն խորհրդարանի անդամի ու հոր նախկին հրամանատարի՝ Ալեքսանդր Պոֆամի հովանավորությամբ ուղարկվում է Լոնդոն՝ հեղինակավոր Վեսթմինսթր դպրոցը։ Ավարտելով այն, ընդունվում է Քրիստ Չըրչ, Օքսֆորդ։ Այդ ժամանակ դպրոցի դեկան Ջոն Օուենն էր՝ համալսարանի փոխվարչապետը։ Չնայած ընդունակ ուսանող էր, Լոքը նյարդայնանում էր բակալավրիատի ծրագրից։ Ժամանակակից փիլիսոփաների, օրինակ՝ Դեկարտի, աշխատանքները նրան շատ ավելի հետաքրքիր էին, քան ժամանավա դասական փիլիսոփաները։ Իր Վեսթմինսթերյան ընկերոջ՝ Ռիչարդ Լոյերի շնորհիվ Լոքը հաղորդակցվում է փորձարարական փիլիսոփայությանն ու բժշկությանը, որ արգելված էին այլ համալսարաններում ու Թագավորական Հասարակությունում, որի անդամը Լոքն ի վերջո կդառնա։

Լոքը վաստակեց բակալավրիատի աստիճան 1656 թվականին, ու վարպետի աստիճան՝ 1658 թվականին։ 1674 թվականին նա ձեռք է բերում բակալավրի աստիճան բժշկությունում, որը ջանասիրաբար սերտում էր Օքսֆորդում եղած տարիներին։ Լոքին վիճակվում է աշխատել այնպիսի հիշարժան գիտնականների հետ, ինչպիսիք են Ռոբերտ ԲոյլըԹոմաս Ուիլիսն ու Ռիչարդ Լոյերը։ Իր Օքսֆորդ այցելության ժամանակ Շեֆսթբերիի առաջին կոմսը՝ Էնթընի Էշլի Կուպերը, տպավորված լինելով Լոքի կարողություններով, համոզում է նրան դառնալ իր շքախմբի անդամը։

Լոքը ուզում էր կարիերա ստեղծել ու 1667 թվականին տեղափոխվում է Շեֆսթբերիի Լոնդոնյան տուն՝ ծառայելու կոմսին որպես անձնական բժիշկ։ Որտեղ էլ Թոմաս Սայդենհեմի հսկողությամբ վերսկսում է բժշկության ուսումնասիրումը։ Սայդենհեմը լուրջ ազդեցություն է ունենում Լոքի բնական փիլիսոփայական մտածողության վրա, ինչի արձգանքը տեսնում ենք «Մարդկային հասկացողության փորձ» էսսեում։

Լոքի բժշկական գիտելիքներն իրենց ցույց տվեցին, երբ Շեֆսթբերիի լյարդի վարակը սկսեց սպառնալ մարդկանց։ Լոքը, այլ մասնագետների հետ խորհրդակցելուց հետո, որոշեց կիստայի հեռացման վիրահատություններ իրականացնել, ինչի արդյունքում Շեֆթբերին փրկվեց։ Ծաղկող ու զարգացող քաղաքը իր փրկության համար մեղավոր է համարում Լոքին։

Շեֆսթբերին՝ որպես Վիգ շարժման հիմնադիր, հսկայական ազդեցություն ունեցավ Լոքի քաղաքական հայացքների ձևավորման վրա. Լոքը ներգրավվում է քաղաքականության մեջ, երբ 1672 թվականին Շեֆսթբերին դառնում է լորդ-կանցլեր։ Հետևելով Շեֆսթերիի անկմանը 1675 թվականին, Լոքը որոշ ժամանակ անց է կանցնում ճանապարհորդելով Ֆրանսիայով մեկ՝ որպես ուսուցիչ ու ուղեկցորդ՝ Քէլբ Բլանքսին։ Ու վերադառնում է Անգլիա 1679 թվականին, երբ Շեֆթբերիի քաղաքական վիճակը դրական փոփոխություններ է ունենում։ Մոտավորապես այդ ժամանակ, հավանական է՝ Շեֆսթբերիի հուշումներով ու դրդումներով, Լոքը գրում է «Կառավարության երկու Քննադատություն» ծավալուն աշխատությունը։ Ենթադրվում էր, որ այն նվիրված էր 1688 թվականի Փառավոր հեղափոխությանը, ժամանակակից գիտնականներն ապացուցել են, որ այն գրվել է ավելի վաղ ժամանակաշրջանում։ Այժմ աշխատությունը համարվում է բացարձական միապետության դեմ ու հանուն ինքնության համաձայնեցվածության՝ որպես քաղաքական լեգիտիմության հիմք ամենահզոր փաստարկների հավաքածուն։ Չնայած Լոքին ասոցացնում են Վիգի ազդեցիկ ներկայացուցիչների հետ, նրա հայացքները այդ ժամանակվա Անգլիայի համար բավական հեղափոխական էին։

1683 թվականին Լոքը փախչում է Նիդեռլանդներ՝ Րայ Հաուզ Փլոթ դավադրությանը մասնակցելու կասկածի տակ, թեև նրա՝ իրականում ուղղակի մասնակից լինելու ապացույցները բավական քիչ են։ Փիլիսոփա ու արձակագիր Ռեբեքա Գոլդշտայնը վիճարկում է սա՝ ասելով, որ Նիդեռլանդներում անց կացրած հինգ տարիներին, Լոքն իր ընկերներին ընտրում է «նույն ազատամիտ հակադրվողների շրջաններից։ Ինչպիսին, օրինակ, Սպինոզայի վստահվածների խումբն էր (Բարուխ Սպինոզան մահացել է 1677 թվականին)։ Ամստերդամում Լոքը գրեթե վստահաբար հանդիպել է մարդու, ով այն դավաճան հրեայի գաղափարների կրողն էր, ով պնդում էր, որ կարող է անհատականացնել իրեն միայն կրոնի միջով»։ Միաժամանակ Ռեբեքան ասում է, որ «Լոքի հզոր էմպերիցիստական հակումները» պիտի «թույլ չտային նրան այնպիսի թույն մետաֆիզիկական գործեր կարդալ, ինչպիսին, օրինակ, Սպինոզայի «Էթիկան»է։ Այլ դեպքերում նա շատ ունկնդիր էր Սպինոզայի մտքերին, մասնավորապես՝ ռացիոնալիստների լավ մտածված փաստարկները քաղաքական ու կրոնական հանդուրժողականության ու եկեղեցին ու պետականությունը բաժանելու անհրաժեշտության մասին»։

Նիդեռլանդներում Լոքը բավական ժամանակ ուներ գրելու համար. վերադառնալով Էսսեյի վերախմբագրմանը, նա ստեղծում է նաև «Նամակ հանդուրժողականության մասին»։ Մինչը Հեղափոխության ավարտը Լոքը տուն չի վերադառնում։ 1688 թվականին նա միանում է Վիլհելմ Երրորդի կնոջը՝ Անգլիա վերադառնալու ճանապարհին։ Նրա գործերը հրատարակվեցին աքսորից վերադառնալուց անմիջապես հետո։

Լոքի մտերիմ ընկերը՝ Լէդի Մաշամը, հրավիրում է նրան միանալ իրեն Մաշամ տնում, Էսսեքսում։ Չնայած նրա այնտեղ գտնվելը առանձնացավ առողջական խնդիրներով ու ասթմայի նոպաներով, նա, այնումանայնիվ, դարձավ Վիգերի գաղափարական հերոսը։ Այս ժամանակաշրջանում Լոքը հնարավորություն է ունենում քննարկելու նյութականության հարցերը այնպիսի մարդկանց հետ, ինչպիսիք են Ջոն Դրայդենն ու Իսահակ Նյուտոնը։

Լոքը մահացավ հոկտեմբերի 28-ին 1704 թվականին և թաղվել է եկեղեցուն հարակից բակում, Հայ Լավերում, որտեղ ապրել էր մինչև 1691 թվականը։ Նա երբեք չի ամուսնացել ու երեխաներ չի ունեցել։

Ազդեցությունը

Ջոն Լոքը՝ աջ նայելիս

Տասնյոթերորդ դարի վերջում ու տասնութերորդ դարի սկզբում Լոքի «Երկու քննադատություններն» առանձնապես հաճախակի չէին մեջբերվում։ Պատմաբան Ջուլիան Հոպպիտը պնդում է, որ «բացառությամբ որոշ Վիգերի, նույնիսկ 1690-ականների բանավեճերի ներդրումը մի մեծ բան չէր ու ընդհանուր առմամբ արհամարհվում էր մինչև 1703 թվականը (սակայն 1695 թվականին Օքսֆորդում դա զեկուցվել է որպես «մեծ աղմուկ»)»։ 1689-ից 1720 թվականների բրիտանական քաղաքական բանավեճերի պատմության իր ուսումնասիրություններում Ջոն Քենյոնը նշում է, որ Լոքի տեսությունները «հեղափոխության առաջին տարիներին՝ մինչև 1692 թվականը, բավական հազվադեպ էին հիշատակվում, հետո՝ էլ ավելի քիչ։ Մինչև որ սկսեցին չարաշահել դրանք» ու, որ «ոչ ոք, ներառյալ Վիգերի մեծամասնությանը, պատրաստ չէին Լոքի ներկայացրած ընդհանուր պատկերացման աբստրակտ գաղափարներին»։ Որպես հակադրություն Քենյոնն ավելացրել է, որ Ալգերնոն Սիդնեյի «Հակաուղեցույց կառավարության համար» աշխատությունը «վստահաբար ավելի ազդեցիկ էր, քան Լոքի «Երկու քննադատություններ»-ը»։

1714 թվականի թագուհի Աննայի մահից հիսուն տարի հետո «Երկու քննադատություններ»-ը վերատպվել են միայն մի անգամ, չհաշված Լոքի գործերի հավաքական հրատարակությունները։ Ամեն դեպքում, երբ ամերիկացներն ընդդիմանում էին իրենց հարկել ցանկացող բրիտանացիներին, Լոքի «Երկրորդ քննադատությունը» նոր լսարան ձեռք բերեց։ Բանավեճերում այն շատ սիրով մեջբերում էին երկու հակամարտող կողմերն էլ։ Առաջին ամերիկյան տպագրությունը եղավ 1773 թվականին, Բոստոնում։

Լոքը խոր ազդեցություն է ունեցել քաղաքական փիլիսոփայության վրա, մասնավորապես՝ ժամանակակից ազատականության։ Մայքլ Ցուկերտը պնդում է, որ Լոքը հասել է իր ազատականությանը Հոբբեսյան բացարձակությունը կոփելով ու եկեղեցին ու պետականությունը հստակ տարանջատելով։ Նա ուժեղ ազդեցություն ուներ Վոլտերի վրա, ով Լոքին անվանում էր «le sage Locke»։ Նրա ազատությանն ու սոցիալական գործարքին վերաբերող գործերն հետագայում կազդեն Ալեքսանդր ՀոմիտոնիՋեյմս ՄեդիսոնիԹոմաս Ջեֆերսոնի ու Միացյալ Նահանգների մնացած հիմնադիր հայրերի գրավոր աշխատությունների վրա։ Իրականում «Երկրորդ քննադատության» կետերից մեկը բառացի վերարտադրված է Անկախության հռչակագրում՝ «չարաշահումների երկար գնացքի» մասին հիշատակումը։ Լոքի ազդեցությունն այնքան մեծ էր, որ Ջեֆերսոնը գրում է. «Բեկոն, Լոք ու Նյուտոն… Հայտարարում եմ նրանց երբևէ ապրած մեծագույն մարդիկ, առանց որևէ բացառության։ Քանզի ունեմ Բարոյական գիտություններում ու Ֆիզիկայում հաստատված գերենթակառուցվածքներն առաջս փռված»։

Սակայն Լոքի ազդեցությունը էպիստիմոլոգիայի հարթությամբ հնարավոր է ավելի խորը լինի։ Լոքը վերաձևակերպեց սուբյեկտին կամ անհատին, ինչը շատ պատմաբաններ, ինչպիսիք են Չարլ Թեյլըրն ու Ջերոլդ Սայգելը, համարում են Արևմտյան անհատի կոնցեպցիայի հիմքը։

Կրոնական հանդուրժողականության տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոքը, ստեղծագործելով եվրոպական կրոնական պատերազմներից հետո՝ 1689-ից 1692 թվականներին, ձևակերպեց կրոնական հանդուրժողականության պատճառականության դասական տեսությունը։ Կենտրոնական են հետևյալ երեք փաստարկները.

  • երկրային արդարադատությունըպետականությունը մասնավորապես և մարդկային արարածներն առհասարակ չեն կարող գնահատել բացարձակ-ճշմարտություններն՝ կրոնական հիմնադրույթների համեմատությամբ,
  • նույնիսկ եթե կարողանային, եզակի «ճշմարիտ կրոնի» պարտադրանքը ցանկալի արդյունք չէր ունենա, որովհետև հավատը չի կարող ուժին ենթարկվել,
  • բռնությամբ նվաճված միակրոն աշխարհը ավելի շատ սոցիալական խնդիրներ կունենար, քան առկան՝ իր բազմազանությամբ։

Հաշվի առնելով Լոքի հայացքները կրոնական հանդուրժողականության վերաբերյալ, նա, հավանաբար, բապտիստներ Ջոն Սմիթի ու Թոմաս Հելվայսի ազդեցության տակ էր, ովքեր բանականության ազատության մասին տրակտատներ էին հրապարակել վաղ տասնյոթերորդ դարում։ Բապտիստ աստվածաբան Վիլյամս Րոջերը Րոդե կղզու գաղութը հիմնադրել է 1636 թվականին, որտեղ միավորել է ժողովրդավարական սահմանադրությունն անսահմանափակ կրոնական ազատության հետ։ Նրա գործերից մեկը՝ 1644 թվականին գրված «The Bloody Tenent of Persecution for Cause of Conscience»-ը, լայնորեն տարածված էր հայրենի երկրում, բացարձակ կրոնական ազատության ու եկեղեցու ու պետականության իրարից անջատվելու կրքոտ խնդրանք էր։ Բանականության ազատությունը բարձր առաջնություն ունեին աստվածաբանականփիլիսոփայական ու քաղաքական օրակարգում. ինչ 1521 թվականին ինչ Մարտին Լյութերը հայտարարեց իր՝ Հռոմեական եկեղեցուն հավատի մասին, քանի դեռ Աստվածաշունչը հակառակը չի ապացուցել։ Լոքը բողոքական ավանդության հետևորդ էր։ Նա նաև շատ էր ազդվել քաղաքական գործիչ ու հայտնի բանաստեղծ Ջոն Միլտոնից, ով ազատականության մոլի իրավապաշտպանն էր։

Կարոլինայի Սահմանադրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոքի գնահատականները հաճախ կապված են ազատականությանն առհասարակ ու Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին գնահատելու հետ։ 1671 թվականին չուզողները նշում են, որ Լոքը Աֆրիկյան թագավորական կազմակերպության միջով ստրկավաճառության անգլիացի գլխավոր ներդրողն էր։ Ի համալրումն, նա՝ որպես Շեֆսթբերիի քարտուղար մասնակցել է Կալիֆորնիայի Սահմանադրության Հիմնարարությանը, ինչը ավատատիրոջը անսահմանափակ իշխանություն տվեց ստրուկի նկատմամբ։ Օրինակ, Մարտին Կոհինը նշել է, որ Լոքը որպես Առևտրի ու Տնկարկությունների (16731674 թվականներ) ու Առևտրի (16911700 թվականներ) խորհուրդների անդամ իրականում «այն հազարավոր մարդկանցից մեկն էր, ովքեր ստեղծեցին ու ղեկավարեցին գաղութներն ու իրենց ստրկացման սոսկալի համակարգերը»։ Ոմանք տեսնում են նրա գաղափարները միայն որպես բնիկ ամերիկացիների տեղահանման արդարացում։ Իր գլխավոր գործերում ազնվականության ու ստրկության հակադրության համար Լոքին մեղադրել են կեղծավորության ու ռասիզմի մեջ, ասելով, որ նա մտածում էր միայն Անգլիացի կապիտալիստների ազատության մասին։

Հատկության ու արժեքի տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոքն օգտագործում է հատկություն բառը թե՛ նեղ, թե՛ լայն իմաստով։ Լայն իմաստով այն ներառում է մարդկային հետաքրքրությունների մեծ շրջանակ, նեղ իմաստով՝ վերաբերում է նյութական բարիքներին։ Նա վիճարկում է, որ հատկությունը բնական իրավունք է ու տրվում է արված աշխատանքի հաշվին։

Իր «Երկրորդ քննադատության» հինգերորդ գլխում, որ սեփականատիրության իրավունքը տրվում է արված աշխատանքի հաշվին։ Լոքը հավատում է, որ ապրանքների ստեղծման գործընթացը որոշում է դրանց արժեքը։ Սա օգտագործվում է որպես լրացուցիչ ապացույց Լոքի աշխատանքի հատկության ու աշխատանքի արժեքի տեսությունների մեկնաբանման ժամանակ։ Ըստ նրա՝ բնության կողմից տրամադրված ապրանքները փոքր արժեք ունեն, և նրանց վրա տարված աշխատանքն է, որ արժեքավորում է այն։

Լոքը հավատում էր, որ սեփականատիրության իրավունքն ամրագրված է աշխատանքով։ Ի համալրումն՝ նա հավատում էր, որ սեփականատիրությունը գերակշռում է կառավարությանը և այն չի կարող «կամայականորեն տնօրինել սեփականատիրությունը»։ Հետագայում Կառլ Մարքսը հակադրվում է սրան իր սեփական սոցիալիստական տեսությունով։

Քաղաքական տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոքի քաղաքական տեսությունը հիմնված է սոցիալական գործարքի տեսությանը։ Ի տարբերություն Թոմաս Հոբսի, Լոքը հավատում էր, որ մարդկային բնույթը նկարագրվում է պատճառականությամբ ու հանդուրժողականությամբ։ Հոբսի նման Լոքը հավատում էր, որ մարդկային բնույթը թույլատրում է նրան էգոիստ լինել։ Սա ներկա ներկայացումից տարբեր է։ Բնական պետականության մեջ բոլոր մարդիկ անկախ ու հավասար էին, իրավունք ունեին պաշտպանելու «կյանքըազատությունըառողջությունն ու ունեցվածքը»։ Գիտնականների մեծամասնությունը «կյանք, ազատություն ու երջանկության գործ» արտահայտության հիմքում տեսնում է Լոքի տեսությունը, թեև այլ սկզբնաղբյուրներ էլ են առաջարկվում։

Լոքը կողմնակից էր սահմանադրական միապետության և հասարակական դաշինքին։

Հոբսի նման Լոքը ընդունում էր, որ պաշտպանելու իրավունքն ինքնին բավարար չէր. այդպիսով, մարդիկ պետք է քաղաքակրթված հասարակություն կազմակերպեին, որտեղ հակասությունները կլուծվեին կառավարության օգնությամբ։ Ամեն դեպքում, նա երբեք Հոբսին անձնապես չի դիմել, փոխարենը այլ ժամանակակից գրողներին հղումներ անելով։ Լոքին դուր էր գալիս կառավարական ուժերի բաժանումը՝ նա առաջինն առաջարկեց իշխանությունների՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական ճյուղերի բաժանման սկզբունքը, ու նաև հավատում էր, որ հեղափոխությունը ոչ միայն իրավունք, այլև պարտավորություն է։ Միաժամանակ նա արդարացի և անհրաժեշտ էր համարում մարդու բնական իրավունքների և ազատությունների դեմ ոտնձգություններ կատարող բռնապետական իշխանության դեմ ժողովրդի հեղափոխությունը և զարգացնում էր ժողովրդավարական հեղափոխության գաղափարները։

Այս մտքերը հավանաբար խոր ազդեցություն են ունեցել Ամերիկայի անկախության հռչակագրի վրա։

Լոքի քաղաքական հայացքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մարդու բնական վիճակը լիակատար ազատությունն ու հավասարությանն է իր կյանքի և ունեցվածքի տնօրինման պայմաններում։ Դա խաղաղության և բարյացակամության վիճակ է։ Բնության օրենքը ցուցում է խաղաղություն և անվտանգություն։
  • Քաղաքացիական հասարակության և իրավական ժողովրդավարական պետության տեսաբան է՝ թագավորի և ազնվականության օրենքի առջև հաշվետու լինելու կողմնակից։
  • Պետությունը ստեղծված է բնական իրավունքների (ազատություն, հավասարություն, ունեցվածք) և օրենքների (խաղաղություն և անվտանգություն) երաշխավորման համար, այն չպետք է ոտնձգություն անի այդ իրավունքների վրա, պետք է այնպես կազմակերպվի, որպեսզի բնական իրավունքները հուսալի կերպով երաշխավորվեն։

Կուտակման սահմանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Լոքի չօգտագործվող հատկությունը մսխում ու բնության նկատմամբ հանցագործություն է, բայց, «երկարակյաց» ապրանքների ներկայացումով, մարդիկ կարող են փոխանակել իրենց ավելորդ, շուտ փչացող ապրանքներն ավելի երկարակյացների հետ. այդպիսով, չեն նեղացնի բնության օրենքներին։ Ըստ նրա, փողի ներմուծումը նշանավորում է գործընթացի գագաթնակետը՝ հնարավոր դարձնելով առանց հատկությունների փոփոխության անսահմանափակ կուտակումները։ Արժույթում Լոքը ներառում էր նաև ոսկին ու արծաթը, քանի որ դրանք կարող են «մթերվել առանց որևէ մեկին վնասելու», քանի որ չեն փչանում սեփականտիրոջ ձեռքերում։

Ինքնությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոքը սահմանել է ինքնությունը որպես «այն բանականորեն մտածող բանը (էությունը, որ ստեղծված է հոգևորից ու նյութականից՝ անկախ նրանից պարզ է, թե՞ բարդ), որը զգացմունքային է» կամ «հաճույքի կամ ցավի բանական գիտակցությունը, կապված երջանկության կամ տանջանքի հետ՝ այսպիսով, մտահոգված ինքն իրենով այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ համոզմունքը գոյություն ունի»։ Ամեն դեպքում, նշելով, որ մարմինը կերտում է մարդուն, Լոքը չի արհամարհում էությունը։

Էսսեում Լոքը բացատրել է իր բանական մտքի աստիճանական զարգացումը։ Վիճելով օգոստինոսյան սկզբնական մեղքի ու կարտեզիական՝ հիմնարար ճշմարտության առկայության տեսակետների հետ, Լոքը սահմանում է դատարկ մտքի՝ «տաբուլա ռազա»-յի կոնցեպտը, որը պիտի ձևավորվի փորձարարության արդյունքում։

Լոքի փիլիսոփայական հայացքները[

Կարելի է առանձնացնել Լոքի փիլիսոփայական ուսմունքի վեց հիմնական դրությներ.

  1. Մեր ողջ իմացությունը ձեռքբերովի է, մարդկային հոգին մաքուր տախտակ է (tabula rasa), որի վրա կյանքի ընթացքում դրոշմվում են մեր գաղափարները՝ ըստ յուրաքանչյուրի փորձի։
  2. Գաղափարները ծագում են արտաքին զգայությունից և ներքին ռեֆլեքսներից։ Մեր զգացմունքներն ու կրքերը ևս մարդու վրա ազդում են միայն որպես գաղափար։
  3. Մարդու հոգու մեջ ներթափանցող ամեն մի ընկալում գաղափար է։
  4. Գոյություն ունեն իրերի առաջնային (առարկայական) ու երկրորդական (ենթակայական) որակներ։
  5. Վերացական ընդհանուր գաղափարներն իրենց մեջ չեն ներառում եզակի գաղափարների որակները։
  6. Նյութական սուբստանցի գաղափարը վերացական գաղափար է[13]։

Լուսավորության դարաշրջան

Լուսավորության դարաշրջան, եվրոպական մշակույթի պատմության առանցքային և նշանավոր դարաշրջաններից, որը կապված է գիտական, փիլիսոփայական և սոցիալական մտքի զարգացման հետ։ Մտավոր այս շարժման հիմքում ընկած էին ռացիոնալիզմն ու ազատամտությունը։

Շարժումը սկզբնավորվել է Անգլիայում 17-րդ դարի գիտական հեղափոխության ազդեցությամբ և տարածվել Ռուսաստանում, ՖրանսիայումԳերմանիայում և եվրոպական այլ երկրներում։ Առավելապես ազդեցիկ էին ֆրանսիացի լուսավորիչները, որոնք դարձան «մտքի կառավարիչներ»։ Լուսավորության սկզբունքները դրվեցին ամերիկյան Անկախության հռչակագրի և ֆրանսիական՝ մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագրի հիմքում։

Այս դարաշրջանի մտավոր շարժումը մեծ ազդեցություն է ունեցել Եվրոպայի և Ամերիկայի սոցիալական կյանքի հետագա փոփոխությունների, եվրոպական երկրների ամերիկյան գաղութների ազգային անկախության համար պայքարի, ստրկության վերացման, մարդու իրավունքների ձևակերպման վրա։ Դրանից բացի այն ցնցեց արիստոկրատիայի հեղինակությունը և եկեղեցու ազդեցությունը սոցիալական, մտավոր և մշակութային կյանքի վրա։

Լուսավորություն տերմինը ծագել է ֆրանսերենից (siècle des lumières) և վերաբերում է 18-րդ դարի փիլիսոփայությանը։ Սրա հետ մեկտեղ այն ոչ մի փիլիսոփայական դպրոցի անվանում չէ, ինչքան էլ լուսավրության փիլիսոփաների հայացքները բավականին հաճախ տարբերվում էին միմյանցից և հակասում էին միմյանց։ Հետևաբար լուսավորությունը համարում էին ոչ այնքան գաղափարների խումբ, որքան փիլիսոփայական մտքի հատուկ ուղղություն։ Լուսավորության գաղափարախոսության հիմքում ընկած էր այդ ժամանակ գոյություն ունեցող ավանդական ինստիտուտների, սովորույթների ու բարոյականության քննադատությունը[1]։

Աշխարհայացքային այս դարաշրջանի թվագրման հետ կապված միակարծություն չկա։ Պատմաբանների մի մասը դարաշրջանի սկիզբը համարում է 17-րդ դարի սկիզբը, մյուսը մասը՝ 18-րդ դարի կեսերը[2]։ Ռացիոնալիզմի հիմքերը 18-րդ դարում դրեց Դեկարտը իր «Մեթոդի քննարկում» (1637թ․) աշխատության մեջ։ Լուսավորության դարաշրջանի վերջը հաճախ կապում են Վոլտերի մահվան (1788թ․) (այդ թվականին ինքնասպան եղավ նաև Ժան Ժակ Ռուսսոն) կամ Նապոլեոնական պատերազմների սկզբի հետ (1800-1815թթ)[3]։ Միևնույն ժամանակ կա կարծիք, որ այս դարաշրջանի սահմանները պետք է համարել Անգլիական Փառահեղ (1688թ․) և Ֆրանսիական Մեծ (1789թ․) հեղափոխությունները։

Բովանդակություն

Էություն

Լուսավորության դարաշրջանում տեղի ունեցավ հրաժարում կրոնական հայացքներից և հանգում այն գաղափարին, որ միտքը անձ և հասարակություն ճանաչելու միակ չափանիշն է։ Պատմության մեջ առաջին անգամ դրվեց գիտության նվաճումների գործնական օգտագործման հարցը՝ ի շահ սոցիալական զարգացման։ Այս նոր տիպի գիտնականները ձգտում էին տարածել գիտելիքները, ժողովրդականացնել դրանք։ Գիտելիքը չպիտի լինի որոշ նվիրյաների և արտոնյալների բացառիկ սեփականությունը, այլ պետք է հասանելի լինի բոլորին և ունենա գործնական օգուտ։ Այն դառնում է հաղորդակցության և հանրային քննարկումների առարկա։ Այժմ նրանցում կարող էին մասնակցություն ունենալ նույնիսկ կանայք՝ նրանք, ովքեր ավանդաբար հեռացված էին ուսումից։ Վերջիններիս համար նույնիսկ հայտնվեցին հատուկ հրատարակություններ, ինչպես՝ Ֆրանչեսկո Ալգարոտիի հեղինակած «Նյուտոնիզմը կանանց համար» գիրքը (1737թ․)։ Դեյվիդ Հյումը սկսում է իր աշխատությունը պատմության մասին (1741թ․)[4]։Չկա կարևոր ոչինչ, որ ես խորհուրդ տամ իմ ընթերցողներին, քան պատմության ոււսումնասիրությունը, քանի որ այս դասը մյուսներից ավելի լավ է համապատասխանում իրենց սեռին ու կրթությանը միաժամանակ, այն ավելի ուսուցողական է, քան իրենց սովորական զվարճանքների գրքերը, և ավելի հետաքրքիր, քան այն լուրջ ստեղծագործությունները, որոնք կարող ենք գտնել նրանց դարակներում։Բնօրինակ տեքստ (անգլ.)  [ցույց տալ]

Գիտելիքի ժողովրդականացման գագաթնակետը դարձավ Դիդրոյի և այլ հեղինակների աշխատությունը՝ Հանրագիտարաններ (1751-1780թթ․)՝ 35 հատորով։ Սա դարի ամենանշանակալից և հաջողված նախագիծն էր[5]։ Այս աշխատանքը հավաքեց մարդկության կողմից կուտակած ողջ գիտելիքը։ Նրանում հստակորեն բացատրվում էին աշխարհի, կյանքի, հասարակության, գիտության, արհեստի ու տեխնիկայի բոլոր կողմերը։ Այս աշխատությանը նախորդել են այլ աշխատություններ, սակայն միայն ֆրանսիականը դարձավ առավել հայտնի։

Այսպես՝ Անգլիայում Էֆրայիմ Չեմբրեսը 1728 թվականին հրատարակեց երկհատոր Հանրագիտարանը։ Գերմանիայում 1732-1754 թվականներին Յոհան Ցեդլերը հրատարակեց համընդհանուր բաառապաշար՝ 68 հատորով։ Դա 18-րդ դարի ամենամեծ հանրագիտարանն էր։ Նրանում ընդգրկված էին 284․000 բանալի բառեր, որ, ֆրանսիական հանրագիտարանի հետ համեմատած, ավելի շատ էր․ վերջինս ընդգրկում էր 70․000 բառ։ Բայց սա դարձավ ավելի հայտնի ժամանակակիցների շրջանում, որովհետև առաջինը՝ այն հեղինակել էին իրենց ժամանակների հայտնի մարդիկ, և դա բոլորին հայտնի էր, մինչդեռ նույն ժամանակ գերմանական բառապաշարի վրա աշխատում էին շատ անհայտ հեղինակներ։ Երկրորդը՝ նրա հոդվածներն առավել հակասական էին, պոլեմիկ, մասամբ հեղափոխական, նրանցում բաց էր ժամանակի ոգին, սակայն գրաքննությունը մերժեց դրանք, սկսվեց հետապնդում։ Երրորդը՝ այդ ժամանակ արդեն միջազգային գիտական լեզուն ֆրանսերենն էր, ոչ թե գերմաներենը։

Ընդհանուր հանրագիտարաններին զուգահեռ միաժամանակ ի հայտ են գալիս գիտության տարբեր ճյուղերի համար հատուկ հանրագիտարաններ, որոնք հետագայում վերաճեցին գրականության առանձին ժանրերի։

Լատիներենը դադարեց գիտության լեզու լինելուց։ Նրան փոխարինելու եկավ ֆրանսերենը։ Ոչ գիտական, սովորական գրականությունը գրվում էր ազգային լեզուներով։ Գիտնականների շրջանում այդ ժամանակ լեզուների մասին մեծ բանավեճ ծավալվեց, թե արդյոք կարող են ժամանակակից լեզուները դուրս մղել լատիներենին։ Այս, և առհասարակ հնի և արդիականության գերակայության հարցի թեմայով «Գուլիվերի ճանապարհորդությունը» գրքի հեղինակ, հայտնի լուսավորիչ Ջոնաթան Սվիֆտը գրեց, օրինակ, երգիծական պատմություն «Գրքերի ճակատամարտը» (1704թ․) վերնագրով։ Այս պատմության մեջ ներկայացված սարդի ու մեղվի առակով նա գեղեցիկ ու սրամիտ արտահայտեց հին և ժամանակակից գրականության կողմնակիցների միջև ծավալված վեճի էությունը։

Դարաշրջանի հիմնական ցանկությունն էր մարդու մտքի գործունեության միջոցով գտնել մարդու կյանքի բնական սկզբունքները։

Հ․ Մեյի պարբերականացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս դարաշրջանի շատ մտածողների հայացքներում հակասություններ կային։ Ամերիկացի պատմաբան Հենրի Մեյն առանձնացրեց այս դարաշրջանի փիլիսոփայության զարգացման չորս փուլերը, որոնցից յուրաքանչյուրը որոշ չափով ժխտում է նախորդին։

Առաջինը Չափավոր կամ Բնական լուսավորության փուլն է, որն ասոցացվում է Նյուտոնի և Լոկկի ազդեցության հետ։ Այս փուլի համար բնութագրական է կրոնական փոխզիջումը և Տիեզերքի՝ որպես կանոնավոր և հավասարակշռված կառույցի ընկալումը։ Լուսավորության այս փուլը 14-15-րդ դարերի հումանիզմի բնական շարունակությունն է՝ որպես մաքուր աշխարհիկ մշակութային ուղղություն՝ ընդ որում բնութագրվելով անհատականությամբ և ավանդույթների նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքով։ Լուսավորության այս դարաշրջանը առանաձնացված էր հումանիզմի դարաշրջանից կրոնական ռեֆորմացիայի և կաթոլիկ հետադիմության շրջանում, երբ արևմտյան Եվրոպայի կյանքում նորից գերակշռությունն անցավ աստվածաբանական և եկեղեցական սկզբունքներին։ Լուսավորությունը ոչ միայն հումանիզմի, այլև առաջադեմ բողոքականության և 16 և 17-րդ դարերի ռացիոնալիստական աղանդավորականության ավանդույթների շարունակությունն է, որոնցից ժառանգեց խոսքի և քաղաքական և ազատության գաղափարները։

Հումանիզմի և բողոքականության նման Լուսավորությունը տարբեր երկրներում ևս ստացավ տեղական և ազգային բնույթ։

Ռեֆորմացիայի դարաշրջանի գաղափարներից անցումը Լուսավորության դարաշրջանի գաղափարներին նկատվեց Անգլիայում 17-րդ դարի վերջին և 18-րդ դարի սկզբին, երբ իր զարգացումն ապրեց դեիզմը, որը եղել էր ռեֆորմացիայի դարաշրջանի կրոնական էվոլյուցիայի ավարտը և այսպես կոչված «բնական կրոնի» սկիզբը, որ քարոզում էին 18-րդ դարի լուսավորիչները։ Գոյություն ուներ Աստծո՝ որպես մեծ ճարտարապետի ընկալումը, որը մահացել էր յոթերորդ օրն իր չարչարանքներից։ Նա մարդկանց պարգևեց երկու գիրք՝ Աստվածաշունչ և բնության գիրք։ Այսպիսով՝ հոգևորականների դասի հետ առաջադիմում է նաև գիտնականների դասը։ Հոգևոր և աշխարհիկ մշակույթների զուգահեռությունը Ֆրանսիայում աստիճանաբար հանգեցրեց առաջինի վարկաբկմանը մոլեռանդության և մեծամտության համար։ Լուսավորության այս փուլն անվանում են Սկեպտիկ և կապում են ՎոլտերիՀոլբախի և Հյումի անունների հետ։ Նրանց համար մեր գիտակցության միակ աղբյուրը չկանխամտածված միտքն է։ Այս տերմինի հետ են կապվում այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են լուսավորիչներ, լուսավորչական գրականություն, լուսավորյալ բացարձակապետություն։ Որպես Լուսավորության այս փուլի հոմանիշ օգտագործվում է «18-րդ դարի փիլիսոփայություն» արտահայտությունը։

Սկեպտիկ փուլին հաջորդում է Հեղափոխության փուլը, որը Ֆրանսիայում ասոցացվում է Ռուսոյի, իսկ Ամերիկայում՝ Փեյնի և Ջեֆերսոնի անունների հետ։

Լուսավորության վերջին՝ 19-րդ դարում տարածված փուլի բնութագրական ներկայացուցիչներն էին այնպիսի փիլիսոփաներ, ինչպիսիք էին Թոմաս Ռիդը և Ֆրենսիս Խաչեսոնը, որոնք վերադարձան մեռած հայացքներին՝ հարգանք նվիրվածության, օրինականության և կարգապահության նկատմամբ։ Այս փուլն անվանոում են Դիդակտիկ[6]։

Կրոն և բարոյականություն

Լուսավորչությանը բնորոշ գաղափարներից է աստվածահայտնության մերժումը։ Այն հատկապես վերաբերում էր քրիստոնեությանը, որը համարվում էր սխալների և սնահավատության առաջնային աղբյուրը։

Սրա արդյունքում ընտրությունը կանգ առավ դեիզմի (Աստված կա, բայց նա միայն ստեղծել է աշխարհը, իսկ հետո ոչնչին չի խառնվել) վրա՝ որպես բնական կրոն նույնացվելով բարոյականության հետ։ Չընդունելով տվյալ դարաշրջանի այնպիսի մտածողների մատերիալիստական և աթեիստական հայացքներն, ինչպիսիք էին Դիդրոն՝ լուսավորիչների մեծամասնությունը դեիզմի հետևորդներ էին, որոնք գիտական փաստարկներով փորձում էին ապացուցել Աստծո գոյությունն ու Նրա կողմից տիեզերքի ստեղծումը։

Լուսավորության դարաշրջանում տիեզերքը դիտվում էր որպես բացառիկ մեքենա, որ համարվում էր գործող, ոչ թե վերջնական պատճառ։ Աստված տիեզերքի ստեղծումից հետո չի խառնվի նրա հետագա զարգացմանը և համաշխարհային պատմությանը, իսկ մարդը ճանապարհի վերջին չի գնահատվի և չի հատուցի իր արարքների համար։

Մարդկանց համար իրենց բարոյական վարքը դառնում է լաիցիզմը, կրոնի վերածումը բնական բարոյականության, որի պատվիրանները նույնն են բոլորի համար։ Հանդուրժողականության նոր հայեցակարգը չի բացառում այլ կրոններ դավանելու հնարավորությունն անձնական, ոչ թե հանրային կյանքում։

Հիսուսի միաբանության լուծարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսավորության վերաբերմունքը քրիստոնեությանը և քաղաքական իշխանության հետ ունեցած նրա կապին ոչ միշտ էին միանման։ Եթե Անգլիայում բացարձակ միապետության դեմ պայքարը 1689թ․ մասնակիորեն լուծված էր շնորհիվ «Իրավունքի նախագծի», որը պաշտոնապես վերջ դրեց կրոնական հետապնդումներին և հեռացրեց հավատը սուբյեկտիվ-անհատական ոլորտից, ապա մայրցամաքային Եվրոպայում Լուսավորությունը պահպանեց իր հակակրանքը կաթոլիկ եկեղեցու նկատմամբ։ Պետություններն սկսեցին գրավել պապականությունից ներքին քաղաքական անկախություն ունենալու, ինչպես նաև եկեղեցական հարցերում կուրիայի աճող ինքնավարության սահմանափակման դիրքորոշումներ։

Ճիզվիտները՝ պապական իշխանության հավատարիմ պաշտպանները, եկեղեցու և պետության բախումների և միաբանությունը ոչնչացնելու հասարակական կարծիքի արդյունքում վռնդվեցին գրեթե բոլոր եվրոպական երկրներից։ 1759 թվականին ճիզվիտները վռնդվեցին Պորտուգալիայից, որին հաջորդեցին Ֆրանսիան (1762թ) և Իսպանիան (1769թ)։

1773 թվականին Կլիմենտ 14-րդ պապը հրատարակեց Dominus ac Redemptor (Տերն ու փրկիչը) բուլլան, որում որոշեց լուծարել Հիսուսի միաբանությունը։ Միաբանության ողջ գույքը բռնագրավվեց, և նրա մեծ մասն ուղղվեց պետության կողմից վերահսկվող հասարակական վայրերի ստեղծմանը։ Սակայն ճիզվիտները ամբողջապես չանհետացան Եվրոպայից, քանզի Ռուսաստանում Եկատերինա Մեծը, չնայած Լուսավորության գաղափարներին մոտ լինելուն, հրաժարվեց հրապարակել միաբանության լուծարման մասին պապական մատյանը։

Պատմական նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վոլտերի դիմանկարը Պրուսիայի թագավոր Ֆրեդերիկ Մեծ Սանուսիի պալատից: Հեղինակ Փ. Բաքու

18-րդ դարում ֆրանսիական լուսավորական գրականությունը ի դեմս գրողներ ՎոլտերիՄոնտեսքյոյիՌուսսոյի և Դիդրոյի ստացավ համաեվրոպական նշանակություն։ Նրանց ընդհանուր առանձնահատկությունը ռացիոնալիզմի գերիշխանությունն էր, որը Ֆրանսիայում իր քննադատությունն ուղղում էր քաղաքական և հասարակական բնույթի մի շարք հարցերի, մինչդեռ այդ դարաշրջանի գերմանացի լուսավորիչներն ավելի զբաղված էին կրոնական և բարոյական հարցերի լուծմամբ։

Լուսավորական գաղափարների ազդեցությամբ ձեռնարկվեցին բարեփոխումներ՝ ուղղված հասարակական կյանքի վերակառուցմանը (լուսավորական բացարձակապետություն)։ Սակայն Լուսավորության առավել հայտնի հետևանքները եղան Ամերիկական և Ֆրանսիական Մեծ հեղափոխությունները։

19-րդ դարի սկզբին Լուսավորությունը ինքն իր դեմ շարժում սկսեց, որը վերադարձ էր մի կողմից հին աստվածաբանական աշխարհայացքներին, մյուս կողմից պատմական գործունության ուսումնասիրմանը, որոնք մեծապես անտեսված էին 18-րդ դարի գաղափարախոսների կողմից։

Արդեն 18-րդ դարում Լուսավորության հիմնական բնույթը որոշելու փորձեր արվեցին, որոնցից առավելապես հայտնին պատկանում էր Կանտին (Ի՞նչ է Լուսավորությունը, 1784)։ Լուսավորությունը որոշակի դոգմատիկ գաղափարների փոխարինումը չէ այլ դոգմատիկ գաղափարներով, այլ ինքնուրույն մտածողություն։ Այս առումով Կանտը հակադարձեց լուսավորչականությանը և հայտարարեց, որ դա պարզապես սեփական ինտելեկնտն օգտագործելու ազատություն է[7]։

Ժամանակակից եվրոպական փիիսոփայական և քաղաքական միտքը, օրինակ՝ լիբերալիզմը, իր հիմնադրույթները հիմնականում վերցնում է Լուսավորությունից (տնտեսական լիբերալիզմի հիմնադիրն է Ջոն Լոկը)։ Մերօրյա փիլիսոփաները Լուսավորության հիմնական առաքինություններն են համարում խիստ երկրաչափական մտածողությունը, ռեդուկցիոնիզմը և ռացիոնալիզմը՝ հակադրելով իրենց հուզականությանը և իռացիոնաիզմին։ Այս առումով լիբերալիզմն իր փիլիսոփայական պաշարով և անհանդուրժողականության և նախապաշարմունքների հանդեպ քննադատական վերաբերմունքով պարտական է Լուսավորությանը։ Այդ հայացքներին հավատարիմ փիլիսոփաներից էին Բերլինը և Համբերմասը։

Լուսավորության գաղափարներն են ընկած ինչպես քաղաքական ազատության և ժողովրդավարության՝ որպես ժամանակակից հասարակության հիմնական արժեքների, այնպես էլ պետության՝ որպես ինքնակառավարվող հանրապետության կազմակերպման, կրոնական հանդուրժողակնության, շուկայական հարաբերությունների, կապիտալիզմի և գիտական մեթոդների հիմքում։

Լուսավորության դարաշրջանից սկսած՝ մտածողները պնդում են ճշմարտությունը որոնելու իրենց իրավունքը, ինչպիսին էլ որ այն լինի, և ինչով էլ այն սպառնա սոցիալական հիմքերին՝ առանց «Ճշմարտության համար» պատժվելու սպառնալիքի։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ պոստմոդեռնիզմի առաջացման հետ, ժամանակակից փիլիսոփայության և գիտության որոշ առանձնահատկություններն սկսեցին համարվել թերություններ, օրինակ՝ չափից ավելի մասնագիտացումը, անուշադրությունը ավանդույթների նկատմամբ, անկանխատեսելիությունն ու չնախատեսված հետևանքների վտանգը, ինչպես նաև լուսավորական գործիչների անիրական գնահատականն ու ռոմանտիզացիան։

Մաքս Հորքհայմերը և Թեոդոր Ադորոնը Լուսավորության գաղափարախոսությունը անգամ համարում էին «տոտալիտար համակարգ»[8]՝ հանգեցնելով մասնավորապես ֆաշիզմին և Հոլոքոստին։

Իսրայել Օրի

Իսրայել Օրի (1659ՍիսիանՍյունիքի մարզՀայաստան — 1711ԱստրախանՌուսական թագավորություն), հայ ազգային–ազատագրական շարժման գործիչ։ Ծագում էր Պռոշյանների իշխանական տոհմից։ Իսրայել Օրու գաղափարները մեծ ազդեցություն են ունեցել ժամանակի ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարների ձեւավորման հարցում։ Օրին հիմնել է պայքարի ռուսական կողմնորոշումը։

Սյունիքում և Արցախում ունենալով գաղափարակիցներ՝ նա արմատավորեց Հայաստանի ազատագրության գաղափարը նրանց մեջ։ Արդյունքում իր մահից մեկ դար անց Արևելյան Հայաստանը միացվեց Ռուսական կայսրությանը: Ռուսական կայսրությանը միացված հայկական հողերի վրա այսօր կան հայկական երկու պետականություններ՝ Հայաստանի Հանրապետություն ու Արցախի Հանրապետություն։

Բովանդակություն

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի ազատագրության խնդրով 1677 թվականին Էջմիածնի գաղտնի ժողովում կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու կողմից ընտրված պատվիրակների և հոր՝ Մելիք Իսրայելի հետ 1679 թվականի դեկտեմբերին մեկնել է Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս՝ այնտեղից Արևմտյան Եվրոպա մեկնելու նպատակով։ Սակայն կաթողիկոսը այնտեղ մահանում է, և պատվիրակության՝ Եվրոպա մեկնելու ձախողումից հետո պատվիրակ արքեպիսկոպոսներից մեկի հանձնարարությամբ, հայ վաճառականների հետ 1680 թվականին Օրին անցել է Վենետիկ1683 թվականին՝ Փարիզ, որտեղ սկզբում զբաղվել է ֆրանսիական բանակի պարենմատակարարմամբ, ապա՝ մտել զինվորական ծառայության՝ հեծելազորի լեյտենանտի, հետո՝ հեծելազորի կապիտանի աստիճանով և 16881695 թվականներին մասնակցել անգլո–ֆրանսիական պատերազմին։ Նա իր հուշերում այս մասին գրում է, որ 17-րդ դարի 90-ական թվականներին զբաղվել է ֆրանսիական բանակին պարեն մատակարարելով, մասնակցել ռազմական գործողություններին և գերի ընկել անգլիացիների ձեռքը։ Գերությունից հետո Ֆրանսիա չի վերադարձել, այլ գնացել Գերմանիա, բնակություն հաստատել Դյուսելդորֆ քաղաքում։

1698 թվականին կուրֆյուրստ Հովհան Վիլհելմին ներշնչել է Հայաստանը նվաճելու, նրա թագավորը դառնալու և Օսմանյան կայսրության թիկունքում անկախ Հայաստան ու Վրաստան կազմավորելու միտքը։ Հովհան Վիլհելմը համաձայնել է և Իսրայել Օրու միջոցով թղթեր հղել Արևելյան Վրաստանի (Քարթլի-Կախեթի) Գեորգի XII թագավորին, հայ մելիքներինԱմենայն Հայոց և Աղվանից կաթողիկոսներին և մանրամասն տեղեկություններ խնդրել Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական պայմանների մասին։

1698 թվականի օգոստոսին Իսրայել Օրին ժամանել է Վիեննա՝ ավստրիական Լեոպոլդ I կայսրից ևս հուսադրող գրություն ստանալու, սակայն մերժվել է Թուրքիայի հետ սկսած խաղաղության բանակցությունների պատճառով։ Այնուհետև մեկնել է Ֆլորենցիա, ստացել Տոսկանյաի դուքս Կոզմաս III–ի համաձայնությունը և 1699 թվականին ուղևորել Հայաստան։

Անգեղակոթի ժողով: Ազատագրության ծրագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական հոդված՝ Անգեղակոթի ժողով

Հայաստանում և Վրաստանում իրադրությունը կտրուկ փոխվել էր։ Նախկինում ապստամբ Գեորգի XI–ը հնազանդվել և գտնվում էր Սպահանում, իսկ Հայոց կաթողիկոս Նահապետ Ա Եդեսացին ու Գանձասարի Սիմեոն կաթողիկոսը չեն արձագանքել Իսրայել Օրու ձեռնարկմանը։Հովհան Վիլհելմ, Պֆալցի կայսերընտիր իշխան (1690-1716)

Միայն Մելիք Սաֆրազի օժանդակությամբ Իսրայել Օրուն հաջողվել է Անգեղակոթ ավանում ապրիլին գումարել Սյունիքի 11 մելիքների խորհրդաժողով, որտեղ կազմվել են գրություններ՝ ուղղված Հովհան Վիլհելմին, Հռոմի պապին, ավստրիական կայսրին, Տոսկանայի դքսին և ռուսաց ցար Պետրոս Մեծին՝ Հայաստանի ազատագրության գործին սատարելու խնդրանքով։ Անգեղակոթի ժողովը Իսրայել Օրուն է տրամադրել նաև մաքուր, կնքված թղթեր՝ ըստ անհրաժեշտության դիմումներ կատարելու։ Իսրայել Օրու հետ Եվրոպա է ուղարկվել Մինաս վարդապետ Տիգրանյանցը՝ որպես մելիքների ներկայացուցիչ և Օրու օգնական։

1699 թվականի սեպտեմբերին մեկնելով Դյուսելդորֆ՝ Իսրայել Օրին և Մինաս վարդապետը մշակել ու 1700 թվականի սկզբին Հովհան Վիլհելմին են ներկայացրել Հայաստանի ազատագրության ծրագիր, ըստ որի, կազմվելու էր եռյակ դաշինք։ Դաշնակիցների բանակը անցնելու էր Ռուսաստանով՝ վերջինիս համաձայնությամբ, հետևաբար, ծրագրի իրագործմանը պետք է մասնակցեր նաև Ռուսաստանը: Արտաքին օգնությունը դիտվել է որպես ազդակ՝ երկրում ապստամբական շարժում հրահրելու. Հայաստանի ազատագրությունը պետք է իրագործվեր հիմնականում սեփական ուժերով։ Ծրագրում առաջնահերթ տեղը տրվել է պարսկական լծի տակ գտնվող Արևելյան Հայաստանի ազատագրությունը՝ հատուկ ընդգծելով հայ ու վրաց ժողովրդների համատեղ պայքարի անհրաժեշտության գաղափարը։ Ծրագիրն իրականացնելու համար Հովհան Վիլհելմը Իսրայել Օրուն հանձնարարականներով ուղարկել է Տոսկանայի (Ֆլորենցիա) դքսի և ավստրական կայսեր Լեոպոլդի մոտ, սակայն վերջինս հրաժարվել է Հայաստանի ազատագրման գործին մասնակցելուց՝ Իսպանական ժառանգության համար սկսած պատերազմի պատճառով։

Ավստրիայի հրաժարումը խափանել է եռյակ դաշինքի ստեղծումը և, Արևմուտքից հույսը կտրած, Իսրայել Օրին վերջնականապես հայացքը ուղղում է դեպի հզորացող Ռուսական կայսրություն և 1701 թվականին մեկնում Մոսկվա:

Ռուսական կողմնորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետրոս Մեծ, Ռուսաստանի կայսր (1682-1725)

Ռուսական պետական գործիչների հետ վարած բանակցությունները Իսրայել Օրուն հանգեցրել են այն մտքին, որ Ռուսաստանը, որպես մերձավոր և Արևելքում լուրջ քաղաքական ու տնտեսական շահագրգռություններ ունեցող երկիր, ի վիճակի և տրամադիր է սատարելու Հայաստանի ազատագրության գործին։ Ուստի, Իսրայել Օրին մշակել է նոր ծրագիր, որում Հայաստանի ազատագրական գործում գլխավոր դերը հատկացվում էր Ռուսաստանին: Այն պետք է տրամադրեր 25 հազարանոց բանակ, որը Դարիալի կիրճով ու Կասպից ծովով մտնելու էր Հայաստան: Այստեղ նրան էին միանալու հայ ու վրաց ապստամբները և համատեղ ուժերով, օգտվելով Պարսկաստանի ընդհանուր թուլությունից, կարճ ժամանակում ազատագրելու էին Արևելյան Հայաստանը։ Ըստ Իսրայել Օրու, ռուսական օգնությունը պետք է զուգակցվեր հայերի ապստամբական լայն շարժման հետ, որպես ազատագրության և հայրենի պետականության վերականգնման կայուն երաշխիք։

Գիտակցելով, որ Արևելյան Հայաստանն ազատագրելու անհաջող փորձը կարող է վտանգավոր կացություն ստեղծել հայ ժողովրդի համար՝ Իսրայել Օրին ձգտել է ապահովել Ռուսաստանի և Հռոմեական սրբազան կայսրության հակաթուրքական կոալիցիան, փորձել հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը դուրս բերել ազգային պարփակվածությունից։ Այդ նպատակով էլ սերտ հարաբերություններ է հաստատել Մոսկվա ապաստանած Իմերեթի թագավոր Արչիլ II–ի, իսկ հետագայում՝ նաև անդրկովկասյան այլ գործիչների հետ։ Ծրագիրը ռուսական կառավարությանն է ներկայացվել 1701 թվականի հուլիսի 25–ին։ Հոկտեմբերին Պետրոս Մեծը ընդունել և զրուցել է Իսրայել Օրու և Մինաս վարդապետի հետ, իսկ 1702 թվականի մարտին հայ պատվիրակներին պաշտոնապես հայտնվել է, որ ռուսական արքունիքը Հայաստանի ազատագրության խնդրով կզբաղվի միայն Հյուսիսային պատերազմից հետո։ 1703 թվականին Իսրայել Օրու նախաձեռնությամբ կազմվել և ռուսական կառավարությունն է ներկայացվել նաև Հայաստանի քարտեզը[1]:

Իսրայել Օրին Պարսկաստանում և Կովկասում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանի շահնշահ սուլթան Հուսեյն (1694-1722 )

Դեպի Անդրկովկաս նախատեսվող արշավանքի հաջողության համար Իրանի ներքին կացության վերաբերյալ առավել ճշգրիտ տեղեկություններ հավաքելու և հայ ու վրաց ապստամբական ուժերը համախմբելու նպատակով ռուսական արքունիքը հավանություն է տվել նաև Իսրայել Օրու առաջ քաշած պարսկական դեսպանության գաղափարին։ Դեպանության նկատմամբ կասկածանք չառաջացնելու նպատակով 1704 թվականին Իսրայել Օրին մեկնել է Եվրոպա, Հռոմի պապից ձեռք բերել պարսկական տիրապետությունում քրիստոնյաների հալածանքը դադարեցնելու մասին պարսից շահին ուղղված դիմում, գնել զենք և 1706 թվականին վերադարձել ՌուսաստանՊետրոս Մեծը նույնպես գրել է համանման դիմում, Իսրայել Օրուն շնորհել ռուսական բանակի գնդապետի աստիճան, նշանակել դեսպանության ղեկավար և 1707 թվականին ուղարկել Պարսկաստան:

Շքախմբով և ռազմական ջոկատի ուղեկցությամբ Իսրայել Օրին 1708 թվականի սկզբին մուտք է գործել պարսկական պետության սահմանները։ Առաջինը նա լինում է Շամախի քաղաքում։ Չնայած Իսրայել Օրու պաշտոնապես Հռոմի պապի դեսպանն էր, սակայն հանդիպել է մեծ արգելքների։ Իրանում գործող արևմտաեվրոպական, հատկապես ֆրանսիական միսիոներները Հուսեին շահին ներշնչում էին, թե Իսրայել Օրու նպատակը հայկական պետության վերականգնումն է։ Այնուամենայնիվ 1709 թվականին Իսրայել Օրուն հաջողվել է հասնել Իրանի մայրաքաղաք Սպահան և տեսակցել շահի հետ, որից հետո վերադարձել է Անդրկովկաս և այնտեղ մնացել մինչև 1711 թվականը։ Այդ ընթացքում հանդիպումներ է ունեցել Հայոց կաթողիկոս Աղեքսանդր Ջուղայեցու, Աղվանից կաթողիկոս Եսայի Հասան–Ջալալյանի, հայ մելիքների և անդրկովկասյան այլ գործիչների հետ, որոնց նպատակն էր ազատագրական շարժման հրահրումը, ընդհանուր ճակատի և հայկական միացյալ զորական ուժերի ստեղծումը։

Եսայի Հասան–Ջալալյանի հետ Իսրայել Օրին 1711 թվականին վերադարձել է Աստրախան, որտեղ օգոստոսին, մութ հանգամանքներում հանկարծամահ է եղել։ Գանձասարի կաթողիկոսը վերադարձել է Արցախ: