ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ՈԼՈՐՏԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Աշխարհագրական թաղանթի մասին ուսմունքի ձևավորումը մեզ հասցնում է 19–րդ դար,
երբ 1875 թ. ավստրիացի նշանավոր երկրաբան Էդուարդ Զյուսը որպես Երկիր մոլորակի
առանձին ոլորտներ առաջարկեց առանձնացնել քարոլորտը, ջրոլորտը, մթնոլորտը և
կենսոլորտը: Հետագայում՝ 1937 թ. ռուս աշխարհագետ Ա. Ա. Գրիգորևի կողմից
հրատարակված «Երկրագնդի ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթի կազմի և
կառուցվածքի վերլուծական փորձ» իր աշխատության մեջ աշխարհագրական թաղանթի
մասին նա տալիս է հետևյալ բնորոշումը. «Ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթը
մթնոլորտի ստորին շերտի, քարոլորտի վերին շերտի, ողջ ջրոլորտի փոխազդեցության,
փոխներթափանցման ոլորտն է, որը տարբերվում է Երկրի առանձին թաղանթներից
նրանով, որ ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթի սահմաններում տարբեր ոլորտներ
խիստ կերպով ներթափանցած են իրար մեջ, փոխազդում են իրար վրա: Նրանում
աշխարհագրական պրոցեսներն ընթանում են ինչպես տիեզերական, այնպես էլ երկրային
էներգիայի աղբյուրների հաշվին: Միայն ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթում է, որ
գոյություն ունի կյանք»:
Աշխարհագրական թաղանթում բոլոր գործընթացներն ընթանում են ինչպես
արեգակնային, այնպես էլ Երկրի ընդերքի էներգիայի հաշվին
(աշխարհագրականթաղանթից դուրսի հաշիվ դրանցից որևէ մեկի), ընդ որում՝ արեգակնային էներգիան բացարձակապես գերակշռում է: Աշխարհագրական թաղանթում նյութն ունի ֆիզիկական բնութագրիչների բավականին լայն ընդգրկում (խտություն, ջերմահաղորդականություն, ջերմատարողականություն և այլն): Աշխարհագրական թաղանթը հստակ առանձնացված սահմաններ չունի: Սովորաբար աշխարհագրական թաղանթի վերին սահման ընդունում են օզոնի շերտը, որը տարածվում է Երկրի մակերևույթից 25–30 կմ վեր, որտեղ կլանվում են կենդանի օրգանիզմների համար կործանարար համարվող արեգակնային ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների զգալի մասը: Աշխարհագրական թաղանթի ստորին սահմանը համարվում է ցամաքի հողմահարման կեղևի ստորոտը: Երկրի մակերևույթի այդ հատվածը ենթարկվում է առավել ուժեղ փոփոխությունների հատկապես մթնոլորտի, ջրոլորտի և կենդանի օրգանիզմների ազդեցությամբ: Այստեղ նրա առավելագույն հզորությունը մոտ 1000 մետր է: Այսպիսով՝ աշխարհագրական թաղանթի ընդհանուր հզորությունը ցամաքից հաշված մոտ 30 կմ է, իսկ աշխարհագրական թաղանթի ստորին սահմանն օվկիանոսներում համարվում է դրանց հատակը: Աշխարհագրական թաղանթը բաղկացած է մի քանի բաղադրիչներից: Դրանք են ապարները, ջուրը, օդը, բույսերը, կենդանիները, հողը: Այդ բաղադրիչները միմյանցից տարբերվում են իրենց ֆիզիկական վիճակներով (պինդ, հեղուկ, գազային), կազմավորվածության աստիճանով (անկենդան, կենդանի, անկենդանի և կենդանիի համակցում հողը), քիմիական կազմով, ինչպես նաևակտիվության աստիճանով (կայուն ապար, հող, շարժունօդ, ջուր, ակտիվ կենդանի նյութ): Երբեմն
աշխարհագրական թաղանթի բաղադրիչներ են համարում նաև առանձին թաղանթները քարոլորտը, մթնոլորտը, ջրոլորտը և կենսոլորտը, սակայն դա այնքան էլ ճիշտ չէ, որովհետև որոշ ոլորտներ ամբողջությամբ չեն մտնում աշխարհագրական թաղանթի մեջ: Աշխարհագրական թաղանթը մեր մոլորակի ամենաընդարձակ, առավել բարդ և բազմազան նյութական համակարգն է: Ընդ որում բարդ, որովհետև բաղկացած է
նյութական բազմաթիվ մարմիններից, դինամիկ, որովհետև անընդհատ փոփոխվող է,
ինքնակարգավորվող, որովհետև օժտված է որոշակի կայունությամբ, բաց, որովհետև
շրջակա միջավայրի հետ անընդհատ կատարվում է նյութերի, էներգիայի և
տեղեկույթի փոխանակություն: Աշխարհագրական թաղանթն անհամասեռ է: Այն ունի
հարկերով ուղղահայաց կառուցվածք՝ բաղկացած առանձին ոլորտներից: Նրանում
նյութերը բաշխված են ըստ խտության, ընդ որում՝ որքան բարձր է նյութի խտությունը,
այնքան ներքևում է այն գտնվում: Այդուհանդերձ, աշխարհագրական թաղանթն առավել
բարդ կառուցվածք ունի ոլորտների փոխշփման հատվածներում. Մթնոլորտի և
քարոլորտի (ցամաքի մակերևույթին), մթնոլորտի և ջրոլորտի (Համաշխարհային
օվկիանոսի մակերևույթին), ջրոլորտի և քարոլորտի (Համաշխարհային օվկիանոսի
հատակին), ինչպես նաև օվկիանոսների առափնյա գոտում, որտեղ փոխշփվում են
ջրոլորտը, քարոլորտը և մթնոլորտը:
Աշխարհագրական թաղանթն ընդգրկում է մթնոլորտի ստորին շերտը, քարոլորտի վերին
շերտը և ջրոլորտը, կենսոլորտն ու մարդոլորտն ամբողջությամբ: Աշխարհագրական
թաղանթի ոլորտները միմյանցից մեկուսացված չեն: Ընդհակառակը՝ դրանք իրար հետ
սերտ կապված են, փոխազդում են միմյանց վրա, ներթափանցում են մեկը մյուսի մեջ:
Աշխարհագրական թաղանթի ոլորտների փոխազդեցության շնորհիվ է առաջացել հողը:
Այդ փոխազդեցությունների շնորհիվ բարենպաստ պայմաններ են գոյացել կյանքի
ծագման, զարգացման ու տարածման համար, որն էլ իր հերթին շատ կարևոր դեր է
խաղացել աշխարհագրական թաղանթի հետագա վերափոխման և բարդացման գործում:
Վերջապես, այդ թաղանթի սահմաններում առաջացավ մարդը, որի համար
աշխարհագրական թաղանթը դարձավ և՛ ապրելու, և՛ տնտեսական գործունեության
միջավայր: Եվ ահա այդպես, միլիոնավոր տարիների ընթացքում Երկրի ոլորտների
ներթափանցման և փոխազդեցության շնորհիվ էլ գոյացել է աշխարհագրական թաղանթը:
 Աշխարհագրական թաղանթի հիմնական հատկանիշները
Աշխարհագրական թաղանթն օժտված է մի շարք ընդհանուր հատկանիշներով: Դրանք
են ամբողջականությունը (միասնականությունը), ռիթմիկությունը
(պարբերականությունը), գոտիականությունը և զոնայականությունը: Աշխարհագրական
թաղանթի ամենակարևոր հատկանիշը ամբողջականությունն է, նրա բոլոր
բաղադրիչների միասնականությունը: Այս հատկանիշը պայմանավորված է նրանով, որ
աշխարհագրական թաղանթը կազմող բոլոր ոլորտները սերտորեն կապված են միմյանց
հետ, և դրանցից որևէ մեկի փոփոխությունն անխուսափելիորեն կառաջացնի ամբողջ
համակարգի փոփոխություն: Ու թեև աշխարհագրական թաղանթի յուրաքանչյուր
բաղադրիչ գոյություն ունի և զարգանում է իրեն հատուկ օրենքներով, դրանցից ոչ մեկը
մեկուսացված գոյություն ունենալ և զարգանալ չի կարող: Աշխարհագրական թաղանթի
ամբողջականությունը կանխորոշում է նրանում տեղի ունեցող նյութերի և էներգիայի
շրջապտույտը:
Աշխարհագրական թաղանթի միասնականությունը պատկերացնելու համար կարելի է
դիտարկել բազմաթիվ օրինակներ: Դրանցից ակնառուն, թերևս, կլիմայի գլոբալ
տաքացումն է մեր օրերում, որի ժամանակ տեղի է ունենում ԵրկրիԱրեգակից ստացված և ծախսված ջերմության հավասարակշռության խախտում: Գիտնականները գտնում են, որ ներկայումս Երկիր ավելի շատ արեգակնային էներգիա է հասնում, քան նրանից հեռանում է, ինչի արդյունքում էլ Երկրի ջերմությունն աստիճանաբար բարձրանում է (հազարավոր և միլիոնավոր տարիներ առաջ հակառակն է եղել, և Երկրի վրա սկսվել է սառցապատումը): 20–րդ դարում օդի ջերմության բարձրացումը 10–ով առաջ է բերել, օրինակ, համաշխարհային ջրային հաշվեկշռի խախտում: Տաքացումը հանգեցրել է օվկիանոսների մակերևույթից ջրի գոլորշացման ավելացմանը և ամպամածության մեծացմանը ինչպես օվկիանոսների, այնպես էլ մայրցամաքների վրա: Մթնոլորտային տեղումներն ավելացել են օվկիանոսների և դրանց մերձակա ցամաքային տարածքների վրա, սակայն ներցամաքային շրջաններում կրճատվել են: Ջերմության բարձրացումը հանգեցրել է սառցադաշտերի մակերեսների զգալի կրճատմանը: Ջրի համաշխարհային հաշվեկշռի նման փոփոխությունը պատճառ է Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի բարձրացմանը տարեկան միջին հաշվով 1,5 մմ–ով (մյուս հետևանքների մասին փորձե՛ք պարզել դասընկերների հետ): Աշխարհագրական թաղանթի ամբողջականության ճիշտ գնահատումն ունի գործնական կարևոր նշանակություն: Աշխարհագրական թաղանթի միասնականության օրենքը մեզ հուշում է, որ ցանկացած տարածքում մարդու կողմից արտադրական գործունեություն ծավալելուց առաջ անհրաժեշտ է նախապես, ամենայն մանրակրկիտությամբ ուսումնասիրել դրա աշխարհագրական իրադրությունը, պարզել բազադրիչների միջև գոյություն ունեցող պատճառահետևանքային կապերը, որից հետո միայն կատարել համապատասխան քայլեր: Եվ եթե հաշվի չառնվեն բնության մեջ եղած այդ նուրբ կապերը, ապա դա կարող է ունենալ բնությունն աղքատացնող անդառնալի հետևանքներ: Աշխարհագրական թաղանթի ամբողջականության օրենքի գործնական նշանակությունն առանձնապես մեծացել է մեր օրերում, երբ գնալով ընդարձակվում, լայնանում և խորանում է մարդու ներգործությունը բնության վրա: Գիտատեխնիկական առաջընթացի մեր ժամանակաշրջանում առանց աշխարհագրական թաղանթի ամբողջականության, նրա բաղադրամասերի միջև գոյություն ունեցող պատճառահետևանքային կապերի մասին հստակ պատկերացումների հնարավոր չէ բնության զարգացումը տանել ցանկալի հունով: Եվ եթե առանց այդ ամենը իմանալու է մարդը ծավալում իր տնտեսական գործունեությունն աշխարհագրական թաղանթում, ապա նշանավոր աշխարհագրագետ Դ. Լ. Արմանդի դիպուկ բնորոշմամբ. «Անտեղյակ մարդկանց ներխուժումը բնության պատճառական նուրբ կապերի ոլորտի մեջ նման կլինի իշամեղուների ներխուժմանը սարդոստայնի մեջ»: Աշխարհագրական թաղանթի մյուս հիմնական հատկանիշը ռիթմիկությունն է: Ռիթմիկություն ասելով՝ հասկանում ենք միանման երևույթների կրկնությունը ժամանակի մեջ: Նման երևույթի ամեն մի կրկնություն արտաքնապես է միայն նման, իսկ իրականում այն էությամբ զգալիորեն տարբերվում է իր նախորդից: Առանց այդպիսի փոփոխության զարգացում հնարավոր չէ: Ռիթմիկությունը հատուկ է թաղանթը կազմող բոլոր բաղադրամասերին: Ռիթմիկություն ունեն քարոլորտում սեյսմիկ երևույթները,
հրաբխականությունը, լեռնակազմական գործընթացները, մթնոլորտում դիտվող
գործընթացներըջերմաստիճանի, տեղումների, ճնշման փոփոխությունները, ջրոլորտում ջրատարողությունը և լճերի մակարդակի տատանումները, սառցադաշտերի
ընդարձակումը և նահանջը, կենսոլորտումբույսերի և կենդանիների աճն ու զարգացումը: Առանձնացնում են ռիթմիկության երկու տեսակ պարբերական (կանոնավոր) և
ցիկլային (փոփոխական):
Պարբերական ռիթմերը կրկնվում են որոշակի ժամանակամիջոցից հետո: Այդպիսինն
են, օրինակ, իր առանցքի շուրջը կամ Արեգակի շուրջը Երկրի պտույտի հետ կապված
ռիթմիկ երևույթները: Ցիկլային ռիթմերը, փոփոխական են, որոշակի պարբերություն
չունեն: Դրանցից են կլիմայական փոփոխությունները, սառցապատումները:
Ցիկլային ռիթմերն ունեն տևողության միջինացված արժեք: Օրինակ՝ Արեգակի
ակտիվության ցիկլերի միջին տևողությունը 11 տարի է, բայց դրանց միջև ընկած
ժամանակահատվածը կարող է տևել 1–14 տարի:
Ըստ տևողության՝ տարբերում են օրական, տարեկան, ներդարավոր (մի քանի տարուց
մինչև տասնամյակներ), գերդարավոր (չափում են հազարամյակներով, տասնյակ և
հարյուրավոր հազարամյակներով), երկրաբանական (կրկնվում են միլիոնավոր տարիներ
հետո) ռիթմեր: Օրական ռիթմերն աշխարհագրական թաղանթում երևույթների
փոփոխություններն են, որոնք կապված են գիշերվա և ցերեկվա հերթափոխության հետ:
Տարեկան ռիթմերը աշխարհագրական թաղանթում արտահայտվում են տարվա
եղանակներից կախված՝ լանդշաֆտներում դիտվող փոփոխությունների կանոնավոր
կրկնությամբ: Ներդարավոր ռիթմերից առավել լավ ուսումնասիրված են 11 և 20–50
տարին մեկ կրկնվող ռիթմերը: Սրանցից 11 տարվա տևողություն ունեն
արևաերկրաֆիզիկական ծագման ռիթմերը, որոնք պայմանավորված են Արեգակի
ակտիվության տատանումներով: 30–35 տարվա ընթացքում խոնավ և զով տարիների
շարքը փոխվում է տաք և չոր տարիների շարքի: 20–50 տարի պարբերությամբ ռիթմերը
գոյություն ունեն նաև գետերի ու լճերի ջրապարունակության, լեռնային սառցադաշտերի
հնէաշխարհագրական ռեժիմում: Գերդարավոր ռիթմերից առանձնապես լավ
արտահայտված են 1800–1900 տարի տևողությամբ կլիմայական ռիթմերը: Այդպիսի
ռիթմերի ծագման պատճառը, գոյություն ունեցող տեսակետների համաձայն, Երկիր–
Արեգակ–Լուսին համակարգում մարմինների փոխդասավորության բնույթն է: Այսպես,
եթե այդ երեք մարմինները գտնվում են նույն հարթության մեջ և նույն ուղղության վրա,
ընդ որում՝ Երկիրն այդ ժամանակ գտնվում է արևամոտ կետում, իսկ ԼուսինըԱրեգակի և Երկրի միջև, ապա նման իրավիճակում Երկրի ամբողջ զանգվածում կուժեղանա մակընթացությունը, որն առավել մեծ չափերով կարտահայտվի օվկիանոսների խոր ջրերի վեր բարձրացմամբ, որը և կառաջացնի խոնավ, մեղմ ու զով կլիմայական իրադրություն: Կլիմայական պայմանների նման ռիթմիկ տատանումներն, անշուշտ, իրենց ազդեցությունն են ունենում աշխարհագրական թաղանթի բոլոր բաղադրամասերի վրա: Երկրաբանական ցիկլերը առավել երկարատև պարբերություն ունեցող երևույթների կրկնություններն են: Գտնում են, որ այդպիսի ռիթմերի պատճառը երկրագնդի ընդերքում տեղի ունեցող երկրաբանական գործընթացներն են՝ չբացառելով նաև այդ գործընթացում աստղաբաշխական գործոնների դերը: Երկրաբանական ամենաերկար ցիկնելն ունեն 165–180 մլն տարի պարբերություն և, ըստ երևույթին, համընկնում են արեգակնային համակարգության գալակտիկական տարվա տևողության հետ (200–230 մլն տարի):
Գալակտիկական տարին Գալակտիկայի շուրջը արեգակնային համակարգության
կատարած մեկ լրիվ պտույտի ժամանակամիջոցն է: Բնության ռիթմերի ուսումնասիրումը
և բացահայտումը կարևոր է աշխարհագրական թաղանթում տեղի ունեցող
գործընթացները կանխատեսելու և գիտական ու գործնական հարցերում ճիշտ
կողմնորոշվելու համար:

1․  Որո՞նք են աշխարհագրական թաղանթի հիմնական առանձնահատկությունները: 

Աշխարհագրական թաղանթը քարոլորտի վերին շերտի, մթնոլորտի ստորին շերտի, ամբողջ ջրոլորտի, կենսոլորտի և մարդոլորտի փոխկապակցված ամբողջությունն է, որի միասնականությունը ապահովվում է նյութի և էներգիայի շրջապտույտի շնորհիվ:

Աշխարհագրական թաղանթը մեր մոլորակի ամենաընդարձակ, առավել բարդ և
բազմազան նյութական համակարգն է:

Աշխարհագրական թաղանթն օժտված է մի շարք ընդհանուր հատկանիշներով: Դրանք
են ամբողջականությունը (միասնականությունը), ռիթմիկությունը
(պարբերականությունը), գոտիականությունը և զոնայականությունը:Աշխարհագրական թաղանթի ամենակարևոր հատկանիշը ամբողջականությունն է, նրա բոլոր
բաղադրիչների միասնականությունը:Այս հատկանիշը պայմանավորված է նրանով, որ աշխարհագրական թաղանթը կազմող բոլոր ոլորտները սերտորեն կապված են միմյանց հետ, և դրանցից որևէ մեկի փոփոխությունն անխուսափելիորեն կառաջացնի ամբողջ համակարգի փոփոխություն:Ու թեև աշխարհագրական թաղանթի յուրաքանչյուր բաղադրիչ գոյություն ունի և զարգանում է իրեն հատուկ օրենքներով, դրանցից ոչ մեկը մեկուսացված գոյություն ունենալ և զարգանալ չի կարող:

2. Սխեմատիկորեն պատկերե՛ք աշխարհագրական թաղանթի տարածման սահմանները:

photo.png

3. Աշխարհագրական թաղանթի ամբողջականության վերաբերյալ բերե՛ք ձեր օրինակները:

Տարբեր ագրեգատային վիճակում գտնվող նյութը տարբեր որակական հատկանիշներ ունի։ Անտարկտիդայում ավելի քան 20 միլիոն կմ³ սառցային զանգվածը բոլորովին տարբեր է օվկիանոսային ջրի հատկանիշներից, վերջինս էլ տարբեր է օդում պարունակվող ջրի գոլորշիների հատկանիշներից։

 5. Ի՞նչ է ռիթմիկությունը: Որո՞նք են ռիթմիկության տեսակները:

Աշխարհագրական թաղանթի մյուս հիմնական հատկանիշը ռիթմիկությունն է:
Ռիթմիկությունը՝ միանման երևույթների կրկնությունն է ժամանակի մեջ:

Ռիթմիկություն ունեն քարոլորտում` սեյսմիկ երևույթները,հրաբխականությունը, լեռնակազմական գործընթացները, մթնոլորտում դիտվող գործընթացները` ջերմաստիճանի, տեղումների, ճնշման փոփոխությունները, ջրոլորտում` ջրատարողությունը և լճերի մակարդակի տատանումները, սառցադաշտերի ընդարձակումը և նահանջը, կենսոլորտում` բույսերի և կենդանիների աճն ու զարգացումը:
Առանձնացնում են ռիթմիկության երկու տեսակ` պարբերական (կանոնավոր) և
ցիկլային (փոփոխական):
Պարբերական ռիթմերը կրկնվում են որոշակի ժամանակամիջոցից հետո: Այդպիսինն
են, օրինակ, իր առանցքի շուրջը կամ Արեգակի շուրջը Երկրի պտույտի հետ կապված
ռիթմիկ երևույթները:

Ցիկլային ռիթմերը, փոփոխական են, որոշակի պարբերություն
չունեն: Դրանցից են կլիմայական փոփոխությունները, սառցապատումները:

WORD BANK:

Another | around | bag | bullies | does | for | have | here | High | is | of | return | rights | senior | Simon | the | them | this | to | tries | up | Wow

Collin is new at Portland High School. He does not know anyone there.

He does not know his way around the building and gets lost easily. So, he is late for one of his classes. As he hurries, he drops his bag and some of his things fall out.

Some bullies see this happen and start to make fun of him. As he tries to pick up his books, one of the bullies kicks them out of the way so that Collin cannot reach them.

Another accidently kid runs into Collin and knocks him over. The bullies laugh.

Then Simon, a senior, interrupts them. “I think that is enough,” he says.

The bullies stop and look at him. Simon is a popular student. He is good at football, so the bullies respect him.

“Do not pick on this kid. Go to class.” The bullies turn and go away.
Collin sees all of this and does not believe his eyes. He says to Simon, “Wow, that is impressive man. You really helped me out here.”

Simon says, “Thanks. When we see stuff like this, we have to say something. We all have the responsibility to protect the rights and freedom of others.”

Then Simon helps Collin pick up his things, and shows him to his classroom. Collin, in return, takes this lesson home and helps other new students.

ENGLISH EX 7|b,8|b page 15

7/b. Read the text and match the two parts of the sentences.

  1. Many people don’t know that anybody can be an inventor.
  2. The Wright brothers got the idea for building an aeroplane from watching birds.
  3. Many inventors have a lot of talent but they also work very hard.
  4. If you give up easily when you make a mistake, you won’t be successful.

8/b.Complete the sentences with the words in the box.Use the past simple or past continous forms.

  1. The math question was very hard, but in the end I got the answer.
  2. I woke up at 8:30 this morning, so I got to school really late.
  3. Alex stopped playing football because it was raining and he got wet.
  4. My teacher got angry because I didn’t do my homework.