Առցանց ձեռնարկներ

Բնակչության տարածքային կազմակերպում (Սիմագին Յու.Ա.)

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱՔԱՅԻՆ ԿԱGՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ Տեսական հիմքերը

1.1

«Բնակչության տարածքային կազմակերպում» դասընթացի առարկան, նպատակները և կառուցվածքը
Բնակչություն (բնակչություն) — վերարտադրության գործընթացում շարունակաբար թարմացվում է Երկրի վրա, որպես ամբողջություն կամ դրա ցանկացած մասում (երկրի, երկրների խմբերի և այլնի) բնակվող մարդկանց մի ամբողջություն: Բնակչության հետազոտությունը շատ գիտական ​​առարկաներից կարևոր խնդիր է: Դա մարդիկ են (բնակչություն), ովքեր ի վերջո արտադրում և սպառում են հասարակության կողմից ստեղծված բոլոր նյութական և ոչ նյութական օգուտները: Մեզանից յուրաքանչյուրը, չնայած բոլոր տարբերություններին և բնութագրիչներին, ընդամենը բնակչության մեջ գտնվող մարդկանց ամբողջության մի մասն է:

Բնակչությունը նույնիսկ ավելի մեծ համակարգի ՝ հասարակության ենթահամակարգերից մեկն է: Բնության, նյութական բարիքների և բուն կյանքի արտադրության, ինչպես նաև շատ այլ կարևոր խնդիրների լուծման համար փոխազդեցության գործընթացում հասարակությունը պետք է պատշաճ կերպով կազմակերպվի: Հետեւաբար, հասարակությունն ունի բարդ կառուցվածք (կազմակերպություն), որը զարգացել է մարդկության ողջ պատմական զարգացման ընթացքում: Այսպիսով, տարանջատեք հասարակության քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և այլ կառույցները (կազմակերպությունները):

Բաղադրիչ (ճյուղային) կազմակերպության հետ միասին, Երկրի գրեթե ցանկացած բարդ համակարգում, մոլորակի մակերևույթում, անպայման, կա տարածքային (աշխարհագրական) կազմակերպություն ՝ կապված բնական և սոցիալ-տնտեսական պայմանների լայն բազմազանության հետ: Հետեւաբար, ամենակարևոր կազմակերպություններից (կառույցներից) մեկը հասարակության տարածքային կազմակերպումն է: լայն իմաստով հասարակության տարածքային կազմակերպությունն ընդգրկում է աշխատանքի աշխարհագրական բաժանման, արտադրական ուժերի տեղակայման, մարդկանց վերաբնակեցման, հասարակության և բնության փոխհարաբերությունների, տարածաշրջանային սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության և այլնի հետ կապված բոլոր խնդիրները: … հետեւաբար, այն միանգամից ունի երկու նեղ սահմանում:

Հասարակության տարածքային կազմակերպում.

1) դա բնակչության, արտադրության, բնության կառավարման գործող տարածքային կառույցների համադրություն է, որը միավորված է կառավարման կառույցներով.

2) դա բնակչության տեղակայման և արտադրության, բնության կառավարման գործընթացների կամ գործողությունների ամբողջություն է հաշվի առնելով նրանց հարաբերությունները, կապերը, ենթակայությունը և փոխկախվածությունը ամբողջ հասարակության և նրա առանձին տարածքային համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը արագացնելու համար:

Այսպիսով, բնակչության տարածքային կազմակերպությունը հասարակության տարածքային կազմակերպության հիմնական բաղադրիչներից մեկն է `աշխատանքի տարածքային բաժանման, արտադրական ուժերի տեղակայման, պետությունների վարչատարածքային կազմակերպման, տնտեսական գոտիավորման և այլնի հետ: Բնակչության տարածքային կազմակերպումը միաժամանակ կարելի է դիտարկել երկու առումով.

1) որպես ցանկացած տարածքում բնակչության կազմակերպման գործընթաց.

2) այս գործընթացի արդյունքում `բնակչության հետ կապված առկա տարածքային համակարգերը (քանակը և խտությունը, կազմը, բնակավայրը, բնակավայրերի ցանցը, միգրացիան և այլն):

Բնակչության տարածքային կազմակերպման օբյեկտը բնակչությունն է (բնակչություն), որն ուսումնասիրում են նաև բազմաթիվ գիտություններ ՝ ժողովրդագրություն, ազգագրություն, սոցիոլոգիա, մարդաբանություն, բնակչության աշխարհագրություն, հոգեբանություն և այլն:

Դրա ասպեկտը բնակչության տարածքային կառույցներն են և բնակչության բաշխման գործընթացների ամբողջությունը: Վերջնական գոլ. հետազոտություն — արագացնելով ինչպես ամբողջ հասարակության, այնպես էլ նրա առանձին տարածքային համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը ՝ բնակչության տարածքային կազմակերպումը օպտիմալացնելով:

Առարկան, ասպեկտը և նպատակը միասին կազմում են կարգապահության առարկան, որը թույլ է տալիս նրան առանձնացնել այլ գիտություններից, ուստի բնակչության տարածքային կազմակերպությունը գիտական ​​առարկա է, որն ուսումնասիրում է բնակչության առկա տարածքային կառույցների տեղակայման գործընթացները ՝ դրանք օպտիմալացնելու համար ՝ հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացումը արագացնելու համար:

Այս սահմանման հիման վրա կարելի է առանձնացնել կարգապահության մի քանի հիմնական գիտական ​​առաջադրանքներ.

1) բնակչության տարածքային կազմակերպության ներկա վիճակի ուսումնասիրություն.

2) բնակչության տարածքային կազմակերպումը որոշող գործոնների լուսաբանումը.

3) բնակչության տարածքային կազմակերպության պատմական վերքի վերլուծություն.

4) բնակչության տարածքային կազմակերպության զարգացման օրինաչափությունների բացահայտում.

5) բնակչության տարածքային կազմակերպության խնդիրների լուծման ուղիներ գտնելը.

6) բնակչության օպտիմալ տարածքային կազմակերպման մոդելների կառուցումը հեռանկարային սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեսանկյունից.

7) բնակչության առկա տարածքային կազմակերպումը օպտիմալացնելու ուղիների որոշում,

8) պետական ​​և տեղական ինքնակառավարման մարմինների օպտիմալացման մեթոդների մշակում:

Բացի այդ, լուծվում են բազմաթիվ առանձնահատկություններ կապված որոշակի երկրում բնակչության տարածքային կազմակերպման հրատապ խնդիրների, ինչպես նաև ընդհանուր մշակութային բնույթի խնդիրների հետ բնակչության մասին գիտելիքների տարածում, մարդկանց կյանքի կազմակերպման տարածքային տարբերություններ, դրանց պատճառներ և այլն:

Բնակչության տարածքային կազմակերպումը կապված է բազմաթիվ գիտական ​​առարկաների հետ

1.2

Բնակչության տարածքային կազմակերպման հիմնական հասկացություններն ու օրինաչափությունները
Territoryանկացած տարածքում բնակչության բաշխման հիմնական միավորը մի բնակավայր է շենք (սենյակ), որտեղ մարդիկ ապրում են: Միևնույն ժամանակ, անհատական ​​բնակելի շենքերը (դրանց դասավորությունը, շինանյութը և այլն) ճարտարապետության ուսումնասիրության առարկա են: Իսկ բնակչության տարածքային կազմակերպությունում (ինչպես նաև բնակչության ժողովրդագրության և աշխարհագրության մեջ) հաշվի առաջնային միավորը կարգավորումն է (բնակավայրը): Պետք է հիշել, որ երբեմն բնակավայրը կարող է բաղկացած լինել մեկ բնակարանից (բնակելի շենք): Եվ, հետևաբար, «առանձին բնակավայր» և «բնակավայր» հասկացությունների տարբերակումը բավականին բարդ խնդիր է: Այն լուծվում է տարբեր կերպժամանակի տարբեր կետերում (տարբեր մարդահամարների ժամանակ), նույնիսկ նույն երկրում: Էլ չենք ասում երկրների միջեւ տեղանքի սահմանման մեծ տարբերությունների մասին:

Ըստ մեր երկրում ընդունված ամենաընդհանուր սահմանման, բնակավայր (բնակավայր) բնակավայրերի և մարդու բնակության այլ նյութական ձևերի, ինչպես նաև աշխատավայրերի, արտադրական օբյեկտների և ոչ արտադրական ենթակառուցվածքների ամբողջություն է, որը բնութագրվում է տարածական սահմանափակումով, կառուցվածքային տարրերի տարածքային ընդհանրությամբ և անվանումով ( տեղանուն) Բնակավայրը կարող է նաև լինել առանձին բնակավայր `մասնագիտացված գործառույթներ կատարելու և այլ բնակավայրերից հեռավորության դեպքում:

Բնակավայրի պարտադիր առանձնահատկությունն է `որպես կենսամիջավայր օգտագործելու կայունությունը, գոնե սեզոնային, բայց տարեցտարի: Առանձնատները որպես բնակավայր նույնականացնելու չափանիշը սովորաբար զարգացման շարունակականությունն է: Միևնույն ժամանակ, տարբեր երկրներում պահանջվող բացը (հեռավորությունը մոտակա հարևան բնակավայրից) տատանվում է 100-150 մ-ից մինչև 2 կմ և ավելի:

Բնակավայրերի մեծ մասը, որպես կանոն, ծառայում է ոչ միայն որպես բնակավայր, այլ նաև որպես արտադրական օբյեկտների (գործարաններ, ֆերմերներ և այլն), ինչպես նաև արտադրական և ոչ արտադրական ենթակառուցվածքների հաստատություններ (ճանապարհներ, խանութներ և այլն): Համապատասխան շենքերն ու կառույցները կարող են գրավել բնակավայրի տարածքի մեծ մասը (արդյունաբերական և ենթակառուցվածքային գոտիներ): Բայց պետք է լինի բնակելի շենքերի (բնակավայր) գրաված տարածք: Առանց բնակելի շենքերի արդյունաբերական և ենթակառուցվածքային օբյեկտները բնակավայրեր չեն: Մինչդեռ բնակավայրերը կարող են բաղկացած լինել միայն բնակելի շենքերից ՝ առանց որևէ այլ շենքերի և շինությունների:

Բնակչության տարածքային կազմակերպությունը որոշ դեպքերում հաշվի է առնում նաև անհատական ​​բնակավայրերի ներքին կառուցվածքը (բնակելի և արդյունաբերական գոտիների միջև հարաբերությունները, բնակավայրում բնակիչների տեղակայման օրինաչափությունները և այլ խնդիրներ): Միևնույն ժամանակ, այն միաձուլվում է քաղաքաշինությանը (երբ խոսքը քաղաքային բնակավայրերի մասին է), տարածաշրջանային պլանավորման (գյուղական բնակավայրեր) և բնակավայրերի միկրոգրաֆիայի հետ: Բայց սովորաբար բնակավայրերն ուսումնասիրվում են որպես ներքին չտարբերակված օբյեկտներ (միգրացիայի ուսումնասիրություն), կամ նույնիսկ բնակավայրերի որոշակի ցանց ընդհանրապես չի դիտարկվում, բայց ավելի մեծ տարածքային միավորներ են վերլուծվում (տեղանքի ուսումնասիրություն):

Բոլոր բնակավայրերը սովորաբար դասակարգվում են երկու խոշոր տիպի `քաղաքային և գյուղական: Այս տիպի ծայրահեղ տարբերակները հստակորեն առանձնանում են. Ամենամեծ բազմամիլիոն քաղաքները և ամենափոքր գյուղական բնակավայրերը, որոնք երբեմն բաղկացած են միայն մեկ տնից: Բայց նրանց միջեւ կա բնակավայրերի շարունակական շղթա (գյուղ-քաղաք շարունակականություն), որում գրեթե անհնար է հստակ սահման գծել քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի միջև: Տարբեր երկրների բնակավայրերը քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի բաժանելու հատուկ չափորոշիչներ: Այս դեպքում առավել հաճախ օգտագործվում են հետևյալ տիպի չափանիշները:

  1. Բնակավայրի գերակշռող տնտեսական գործառույթը: Միևնույն ժամանակ, գյուղական բնակավայրերում հիմնական արդյունաբերությունը սովորաբար գյուղատնտեսությունն է, իսկ քաղաքային բնակավայրերում `տնտեսության ոչ գյուղատնտեսական հատվածները:
  2. Բնակավայրի չափը, այսինքն ՝ դրանում բնակիչների թիվը. Քաղաքային բնակավայրերը սովորաբար ավելի մեծ են, քան գյուղականները:
  3. Վարչական նշանակություն. Եթե կա, ապա բնակավայրը համարվում է քաղաքային:
  4. Բնակչության խտությունը. Քաղաքային բնակավայրերում այն ​​շատ ավելի բարձր է, քան գյուղական բնակավայրերում ՝ ավելի խիտ և բազմահարկ շենքերի պատճառով:
  5. Բարելավման աստիճանը. Քաղաքային բնակավայրերում այն ​​ավելի բարձր է, քան գյուղական բնակավայրերում:
  6. Պատմական նշանակություն, ամրագրված իրավական ակտերում, — բնակավայրերը քաղաքային են կամ գյուղական, քանի որ նախկինում նրանք ստացել էին համապատասխան կարգավիճակ ՝ ամրագրված իրավական փաստաթղթերում:

Որոշ երկրներում օգտագործվում է չափանիշների միայն մեկ խումբ, օրինակ `միայն վարչական արժեքը կամ բնակավայրի միայն չափը: Այսպիսով, Իսլանդիայում ավելի քան 200 բնակչություն ունեցող բնակավայրը համարվում է քաղաք, իսկ Japanապոնիայում ՝ ավելի քան 30 հազար մարդ: Երկրների մեծամասնությունը օգտագործում է մի շարք չափանիշներ, և քաղաքային և գյուղական բնակավայրերում կարելի է առանձնացնել հատուկ սորտեր: Ուստի, երկրների և քաղաքների և գյուղական բնակավայրերի վերաբերյալ համադրելի տվյալների հավաքագրումը բարդ խնդիր է:

Այսպիսով, Ռոսում

1.3

Բնակչության տարածքային կազմակերպության պաշտոնականացված նկարագրության ցուցիչները
Ինչպես արդեն նշվեց վերևում, բնակչության տարածքային կազմակերպումը բարդ համակարգ է, որը կախված է մեծ թվով գործոններից: Ըստ այդմ, կա ցուցանիշների համակարգ, որը կարող է օգտագործվել այս համակարգը նկարագրելու համար: Ավելին, ինչպես ցուցանիշների ցանկացած համակարգում, դրանք կարող են լինել բացարձակ, հարաբերական և բարդ (կոմպոզիտային):

1.3.1

Բնակչության նկարագրության բացարձակ տեմպերը
Բացարձակ ցուցանիշները բացահայտում են, առաջին հերթին, բնակչության թվաքանակը որոշակի տարածքում: Միևնույն ժամանակ, որքան փոքր են տարածքային ստորաբաժանումները, որոնց համար հաշվառում է իրականացվում, և որքան շատ են բնակչության բնութագրերը պարզում, այնքան լավ, ի վերջո, հնարավոր կլինի ցույց տալ բնակչության տարածքային կազմակերպումը: Բացարձակ տվյալների ամենավստահելի աղբյուրը ներկայումս համարվում է բնակչության ընդհանուր մարդահամարները:

Ըստ մարդահամարի, իհարկե, դրանք ունեն նաև մի շարք թերություններ: Փաստորեն, սա բնակչության զանգվածային (ընդհանուր) հարցում է, որի ընթացքում բազմաթիվ գնահատականներ են տալիս հենց մարդիկ: Միևնույն ժամանակ, սխալները գրանցվում են պատահական ՝ հարցվածների վատ հիշողության, նրանց կրթության ցածր մակարդակի և այլնի պատճառով, և կանխամտածված, մարդիկ տարբեր պատճառներով փորձում են թաքցնել իրենց եկամուտը, ազգությունը կամ նույնիսկ տվյալ վայրում ապրելու բուն փաստը: Որոշ դեպքերում նման սխալները կարող են լրջորեն ազդել մարդահամարի ընդհանուր արդյունքների վրա: Բացի այդ, թերություններն են մարդահամարի կազմակերպչական բարդությունը, դրա անցկացման համար մեծ ֆինանսական ծախսերը, մշակման երկար ժամանակը:

Populationամանակակից իմաստով բնակչության առաջին ընդհանուր մարդահամարներն իրականացվել են ԱՄՆ-ում (1780), Շվեդիայում (1800), ապա նաև Արևմտյան Եվրոպայի այլ երկրներում: Ներկայումս աշխարհում գործնականում չեն մնացել երկրներ, որտեղ բնակչության ընդհանուր մարդահամարները երբեք չէին անցկացվի: Բայց շատ զարգացող երկրներում 20-րդ դարի ընթացքում այդպիսի մարդահամարներն իրականացվել են ընդամենը 1-2 անգամ, մինչդեռ ՄԱԿ-ը խորհուրդ է տալիս բնակչության ընդհանուր մարդահամարներն անցկացնել առնվազն 10 տարին մեկ անգամ:

Ռուսաստանի տարածքում բնակչության առաջին մարդահամարն իրականացվել է 1897 թվականին: Դրանից առաջ իրականացվել են ստուգումներ, որոնք հաշվի են առել միայն հարկվող (հարկվող) բնակչությունը: XX դարում: ընդհանուր մարդահամարներն անցկացվել են 1926, 1937, 1939, 1959, 1970, 1979 և 1989 թվականներին: Միևնույն ժամանակ, 1937-ի մարդահամարի տվյալները երկար ժամանակ թաքնված էին, քանի որ դրանք սազական չէին ԽՍՀՄ-ի այն ժամանակվա ղեկավարությանը ՝ բացահայտելով զանգվածային ճնշումների արդյունքում բնակչության զգալի կորուստներ: 1994 թվականին իրականացվել է բնակչության միկրոհաշվարկ, որն ընդգրկել է երկրի բնակչության 5% -ը, բայց դրա արդյունքները կարող են ունենալ միայն մոտավոր արժեք, հատկապես որոշակի տարածքների համար: Վերջին ՝ XX դարում: ընդհանուր նամակագրություն. Ենթադրվում էր, որ բնակչությունը պետք է իրականացվեր 1999-ին, բայց ֆինանսական դժվարությունների պատճառով այն հետաձգվեց 2002-ի հոկտեմբեր: Այս մարդահամարի նյութերը պետք է տպագրվեն 2003-2005 թվականների ընթացքում:

Մարդահամարի ընթացքում ցանկացած տարածքային միավորի համար որոշվում է բնակչության երկու կատեգորիա `մշտական ​​և ներկա: Մշտական ​​բնակչությունը այն մարդկանց հավաքածու է, որոնց համար տվյալ տարածքը կամ բնակավայրը սովորական բնակության վայր է: Մեր երկրում մարդահամար անցկացնելիս մշտական ​​բնակչությունը ներառում է տվյալ սենյակում մշտապես (սովորաբար) ապրող բոլոր մարդիկ,

ներառյալ ժամանակավորապես բացակայողները, եթե դրանց բացակայությունը չի գերազանցում 6 ամիսը: Իրական բնակչությունը փաստացի բնակչությունն է ՝ մարդահամարի պահին տվյալ տարածքում կամ բնակավայրում գտնվող մարդկանց համախառն զանգվածը: Այլ կերպ ասած, ներկայիս բնակչությունը ներառում է նաև այս տարածքում ժամանակավոր (ոչ ավելի, քան 6 ամիս) բնակվող անձինք: Իրական բնակչության հաշվարկը սկսվել է 1846 թվականին, երբ Բելգիայում անցկացվեց նրա բնակիչների հաշվառում, որը դարձավ պատմության մեջ առաջին մեկօրյա մարդահամարը:

Որոշ երկրներում նրանք հաշվի են առնում նաև այնպիսի կատեգորիա, ինչպիսին է օրինական բնակչությունը. Պաշտոնապես նշանակված տվյալ տարածքում, որը նշված է դրա վրա ցանկացած ցուցակում,

գրանցումներ և այլն: Մեր երկրում օրինական բնակչության և մշտական ​​բնակչության կատեգորիաները իրականում համընկնում են: Մինչդեռ աշխարհի շատ երկրներում իրավիճակը սովորական է, երբ մարդիկ մշտապես բնակվում են որոշ տեղերում (բնակավայրերում), իսկ մյուսներում պաշտոնապես գրանցված են:

Այն բնակավայրերում, որտեղ մարդկանց հոսք կա, ովքեր գալիս են գործի, արձակուրդի, սովորելու, առկա բնակչությունը, որպես կանոն, ավելի մեծ է, քան մշտական ​​բնակչությունը: Ռուսաստանում դրանք սովորաբար խոշոր քաղաքներ են: Ընդհակառակը, այն բնակավայրերում, որտեղ ժամանակավոր բնակչության ներհոսքը փոքր է, մշտական ​​բնակչությունը, որպես կանոն, ավելի մեծ է, քան կանխիկ դրամը: Ռուսաստանում դրանք հիմնականում փոքր քաղաքային բնակավայրեր և գյուղական բնակավայրեր են: Հանգստի գոտիներում արձակուրդային շրջանում մատչելի բնակչությունը շատ ավելի մեծ է, քան մշտական ​​բնակչությունը `երբեմն մի քանի անգամ: Իսկ արտասեզոնային շրջանում նման տարածքներում առկա բնակչությունը հաճախ պակաս է մշտական ​​բնակչությունից, քանի որ որոշ մշտական ​​բնակիչներ մեկնում են այս անգամ աշխատելու կամ այլ վայրերում սովորելու:

Մարդահամարների միջեւ ընկած ժամանակահատվածում ներկայիս բնակչությունը պահվում է: Այս դեպքում մարդահամարի արդյունքներին գումարվում են ծնունդների քանակը և ցանկացած տարածքի ժամանողների թիվը, հանվում է մահացածների և հեռացածների թիվը: Արդյունքում, դուք կարող եք ստանալ տարածքի բնակչության քանակը գրեթե ցանկացած ամսաթվի համար `կախված ծնունդների, մահվան դեպքերի և բնակչության մեխանիկական (միգրացիոն) տեղաշարժի ընթացիկ գրանցման հաճախականությունից: Բայց բնակչության շատ կարևոր հատկություններ (ընտանեկան կարգավիճակ, ազգություն և այլն) ֆինանսական չեն

1.3.2

Բնակչության բաշխման հարաբերական ցուցանիշները
Հարաբերական ցուցանիշները թույլ են տալիս համեմատել ցանկացած երեւույթի կամ գործընթացի ինտենսիվությունը բնակչության տարբեր տարածքների, ժամանակաշրջանների և խմբերի համար, քանի որ հաշվարկներն իրականացվում են նույն բազայի համեմատ: Այսպիսով, «ծնունդների թիվը» բացարձակ ցուցանիշը թույլ չի տալիս գնահատել երեւույթի մասշտաբները, քանի որ պարզ չէ, թե որ ժամանակահատվածի համար և բնակչության որ չափի համար է չափվել: Մեկ այլ բան է «ծնելիության» հարաբերական ցուցանիշը `1000 մարդու համար տարեկան ծնունդների քանակը: Հետեւաբար, գիտական ​​վերլուծության մեջ, որպես կանոն, օգտագործվում են հարաբերական ցուցանիշներ, և բացարձակ ցուցանիշները ծառայում են միայն որպես նախնական տվյալներ հարաբերական ցուցանիշների հաշվարկման համար: Բնակչության տարածքային կազմակերպումը բացառություն չէ:

Ավելին, կարգապահության նպատակներին համապատասխան, բնակչությունը փոխկապակցված է, առաջին հերթին, տարածքի հետ: Հետեւաբար, բնակչության տարածքային կազմակերպման հիմնական հարաբերական ցուցանիշը բնակչության խտությունն է, այսինքն ՝ բնակիչների քանակը մեկ միավոր տարածքի համար: Ստանդարտ վիճակագրության համաձայն, բնակչության միջին խտությունը առավել հեշտությամբ հաշվարկվում է, երբ մի ամբողջ տարածքի բնակչությունը բաժանվում է իր ամբողջ տարածքի վրա.

P = N / S

Որտեղ:

Р — միջին խտություն;

N- ը բնակչությունն է;

S — տարածք;

Մետրական համակարգում խտությունը չափվում է 1 կմ 2-ի վրա մարդկանց քանակով: Եթե ​​պարզվում է, որ այս ցուցանիշի արժեքը մեկից պակաս է, ապա այն սովորաբար ներկայացվում է որպես հակադարձ `մեկ անձի համար քառակուսի կիլոմետրերի քանակ: Միևնույն ժամանակ, տարածքի հաշվառումը ներառում է այնպիսի տարածքներ, որտեղ մարդիկ ակնհայտորեն չեն ապրում կամ ընդհանրապես չեն կարող ապրել: Հետեւաբար, ավելի ճշգրիտ ցուցանիշը բնակչության իրական խտությունն է: Այն հաշվարկելու համար տարածքների ամբողջ տարածքից հանվում են տարածքներ, որոնք մարդկանցով չեն բնակվում ՝ ներքին ջրային ավազաններ, սառցադաշտեր և այլն:

Pr = N / Sr

Որտեղ:

Պր. — իրական խտություն;

N- ը բնակչությունն է;

Sr — բնակեցված տարածքի տարածք

Որոշ դեպքերում «Բնակչության միջին և իրական խտության միջև տարբերությունները կարող են շատ մեծ լինել: Օրինակ ՝ Գրենլանդիայի համար մոտ 60 հազար մարդ բնակչություն ունեցող: առաջին դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել 2.2 միլիոն կմ 2 ամբողջ տարածքը: Եվ հետո մեկ անձի համար ստանում ես մոտ 40 կմ 2: Իսկ երկրորդ դեպքում միայն սառցադաշտերով չծածկված տարածքը կազմում է մոտ 30 հազար կմ 2: Եվ հետո 1k2- ի դիմաց ստացվում է մոտ 2 հոգու իրական խտություն, այսինքն ՝ պարզվում է, որ արժեքը 80 անգամ ավելի բարձր է: Բայց դա է, որ ճիշտ է բնութագրում Գրենլանդիայի բնակչությանը:

Բայց իրական խտությունը հաշվի չի առնում դիտարկվող միավորների ներսում բնակիչների անհավասար բաշխումը: Այս անբարենպաստությունը նվազեցնելու համար հաշվարկեք բնակչության սոցիալական խտության ցուցանիշը: Այս ցուցանիշը բնակչության կշռված խտությունների թվաբանական միջինն է: Գործնական հաշվարկներում դիտարկվող տարածքը բաժանված է փոքր միավորների, որոնցից յուրաքանչյուրի համար հաշվի է առնվում բնակչության միջին խտությունը: Արդյունքը պարզեցված բանաձև է.

Ps — սոցիալական խտություն;

Pi- ն տարածքի i- րդ մասի միջին խտությունն է.

Ni- ը տարածքի I- րդ մասի բնակչության մեծությունն է:

Այս բանաձևն օգտագործելիս ցուցանիշի արժեքը կախված է նրանից, թե որ մասերի է բաժանվել ուսումնասիրվող տարածքը: Օրինակ ՝ Ռուսաստանի տարածքի համար մենք տարբեր արդյունքներ կստանանք, եթե այն բաժանենք տնտեսական շրջանների, ֆեդերացիայի սուբյեկտների կամ ստորին վարչական շրջանների: Ավելին, որքան փոքր են վերցված միավորները, այնքան ավելի ճշգրիտ կլինի արդյունքը: Ամեն դեպքում, Ռուսաստանի տարածքի սոցիալական խտությունը կլինի ավելի բարձր, քան իրականը, քանի որ այն ցույց է տալիս խտության արժեքը, որը բնորոշ է ուսումնասիրված տարածքի բնակչության մեծամասնությանը:

Իրական և սոցիալական խտության արժեքների համընկնումը կնկատվի, եթե դիտարկվող տարածքում բնակչության կատարելապես միատարր բաշխում լինի: Այսպիսով, ըստ արժեքների հարաբերակցության, կարելի է դատել բնակչության անհավասար բաշխման մասին տարածքի վրա: Ինչքան հարաբերակցությունը մոտ է մեկին, բնակչության բաշխումն ավելի հավասար է:

Բայց կա նաև հատուկ ցուցիչ, որը կոչվում է «բնակչության տարածքային կենտրոնացման չափում»: Դրա բանաձևը.

Որտեղ K- ը բնակչության տարածքային կենտրոնացման չափիչ է.

DSi — I տարածքի տարածքի բաժինը ընդհանուր տարածքում.

DNi — I- ի տարածքի բնակչության մասնաբաժինը ընդհանուր բնակչության մեջ:

Եթե ​​պայմանական միավորներով չափված այս ցուցանիշի արժեքը հավասար է 0-ի, ապա տարածքի վրա առկա է բնակչության բացարձակապես հավասար բաշխում: Եթե ​​արժեքը 2 է, ապա տեղադրումը բացարձակապես անհավասար է (ամբողջ բնակչությունը կենտրոնացած է մեկ կետում, իսկ մնացած տարածքը ՝ անմարդաբնակ): Բնականաբար, իրական տարածքների համար ցուցանիշի արժեքները կտատանվեն այս ծայրահեղ արժեքների միջև, և դրա բանաձևը կարող է արտահայտվել խտության ցուցանիշների միջոցով.

Որտեղ:

Si- ն I- րդ տարածքի տարածք է.

Р- ը i- րդ տարածքի միջին խտությունն է.

P- ը ամբողջ տարածքի միջին (իրական) խտությունն է.

N- ն ամբողջ տարածքի բնակչությունն է:

Հետեւաբար, տարածքային կենտրոնացման չափումը կարելի է համարել անցումային ցուցանիշ `բացարձակից և հարաբերականից դեպի

1.3.3

Բարդ (կոմպոզիտային) ցուցանիշներ
Բարդ ցուցանիշները չեն կազմում մեկ փոխկապակցված խումբ: Նրանց հիմնական խնդիրն է արտացոլել բնակչության տարածքային կազմակերպության որոշակի բնութագրերը, որոնք չորացել են որոշակի խնդիրներ լուծելու համար `օպտիմալ վարչական բաժանում և տրանսպորտային ցանցեր, գոտիավորում և այլն:

Բնակչության տեղաբաշխումն ըստ տարածքի կամ դրա բնակչության: կարող է բնութագրվել այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են կարգավորման դաշտի ներուժը: Այն հաշվարկելու համար կան մի քանի բանաձևեր, որոնցից առավել հարմար է հետևյալը.

Կամայական միավորներով չափված ներուժը բնութագրում է բնակավայրի համակարգի ցանկացած կետում բնակվող անձանց փոխհարաբերությունների հարաբերական մատչելիությունը այս բնակավայրի համակարգի մնացած բնակիչների հետ, այսինքն ՝ այն տալիս է կարգավորման ընդհանրացված բնութագիր ՝ ի տարբերություն խտության ցուցիչների, որոնք բացահայտում են բնակչության տեղական կապերը: տարածքի հետ: Սովորաբար ներուժը հաշվարկվում է միայն քաղաքային բնակավայրերի համար: Միևնույն ժամանակ, յուրաքանչյուր քաղաք դիտվում է որպես որոշակի բնակչություն ունեցող կետ, և քարտեզի վրա պոտենցիալ արժեքների պատկերը ցույց է տալիս քաղաքների ազդեցության գոտիները, դրանց փոխկապակցումը և հիերարխիկ ենթակայությունը: Պետք է հիշել, որ ցուցադրվում են ոչ թե իրական կապերը, այլ բնակավայրերի միջեւ կապերի ներուժը, որոնք ուղիղ համեմատական ​​են դրանցում բնակիչների թվին և հակադարձ համեմատական ​​են հեռավորությանը: Շատ դեպքերում իրական կապերը չեն համապատասխանում հնարավոր հնարավորություններին `ճանապարհային ցանցի առանձնահատկությունների, բնակավայրերի ֆունկցիոնալ տեսակների և այլ պատճառներով:

Ընդհանուր առմամբ մեծ տարածքի վրա բնակչության բաշխման կարևոր բնութագիրը տրամադրվում է նաև բնակչության ծանրության կենտրոնի ցուցիչով: Բնակչության ծանրության կենտրոնը աշխարհագրական կետ է, որն իր կոորդինատներն ունի մեծ տարածքի անհատական ​​ստորաբաժանումների աշխարհագրական կենտրոնների միջին և ժ կոորդինատները (հնարավորության դեպքում `ամենափոքրը), կշռված ըստ այդ տարածքների բնակչության մեծության: Միևնույն ժամանակ, առանձին ստորաբաժանումների (աղբյուրի մարզեր) շրջանակներում, բնակչության բաշխումը պետք է լինի հնարավորինս միատարր:

Հաշվարկից բացառվում են չբնակեցված տարածքները և ջրի մեծ զանգվածները: Արդյունքում բանաձևերն այսպիսի տեսք ունեն.

Որպես կանոն, վերլուծվում է տարածության մեջ բնակչության ծանրության կենտրոնի շարժման ժամանակային դինամիկան: Միևնույն ժամանակ հետք վերցրեք ինչպես բնակչության բաշխման ժամանակային ժամանակահատվածների (դարեր) ընթացքում, և ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական կարճատև ցնցումներից կարճաժամկետ շեղումներ, մահացու հիվանդությունների համաճարակներ և այլն):

Տեղաբաշխման կամ բնակավայրի կառուցվածքը ցույց է տալիս բնակիչների բաշխումը ըստ բնակչության տարբեր չափերի տարածքային միավորների (բնակավայրերի): Հարմար է վերլուծել բնակչության բաշխման կամ վերաբնակեցման կառուցվածքը `օգտագործելով երկկողմանի գծապատկերներ, որոնց կառուցման նախնական տվյալներն են բնակչության որոշակի չափաբաժին ունեցող տարածքային միավորների բնակավայրերի բաժնեմասերը, որոնք բնակվում են բնակավայրերում կամ բնակչության որոշակի չափի միավորներում: Օրինակ, դա կարող է լինել բաշխումը ըստ խմբերի (%) ՝ փոքր, միջին, մեծ, ամենամեծ, միլիոնատերերի, ինչպես նաև քաղաքաբնակների բաշխում ըստ տարբեր խմբերի քաղաքների (%): Այնուհետև, օրդինատի վրա գծագրվում են փոքր քաղաքներից միլիոնատերերի քաղաքների խմբերը, իսկ աբսիսայի վրա ՝ երկու ուղղություններով, քաղաքների համապատասխան բաժնետոմսերը (% -ով) (ձախ և նրանց բնակիչներ (աջ)): Այս դեպքում կարող եք ձեռք բերել կառուցվածքի չորս տեսական տարբերակներ (նկ. 1.2 )

Առաջին դեպքում մենք ունենք բացարձակապես հավասարաչափ բաշխված քաղաքներ և դրանցում գտնվող բնակիչներ ՝ տարբեր խմբերի: Երկրորդ տարբերակը նորմալ բաշխումն է, երբ միջին խմբերի մեջ կան ավելի շատ քաղաքներ և բնակիչներ, իսկ ծայրահեղ թվով ավելի քիչ: Երրորդ տարբերակը մեծ քաղաքներում բնակիչների կենտրոնացումն է, երբ նրանց մասնաբաժինը նվազագույն է, իսկ բնակիչների մասնաբաժինը դրանցում ՝ առավելագույն: Չորրորդ տարբերակը բնակիչների կենտրոնացումն է փոքր քաղաքներում:

Այս դեպքում բնակավայրերի (տարածքային ստորաբաժանումներ) և բնակչության մասնաբաժնի բաշխման տարբերակները կարող են չհամընկնել միմյանց հետ, այսինքն ՝ «ձախ և աջ ծալված գծապատկերները սիմետրիկ չեն լինի կոորդինատների առանցքի վերաբերյալ: Օրինակ ՝ առաջին և չորրորդ տարբերակների համադրություն. Քաղաքների նույնիսկ բաշխում ըստ խմբերի (գծապատկերի ձախ կեսը առաջին տարբերակից), բայց միևնույն ժամանակ բնակիչների կենտրոնացումը փոքր քաղաքներում (գծապատկերի աջ կեսը չորրորդ տարբերակից): Իրական տարածքների (պետություններ, աշխարհի տարածաշրջաններ, վարչական միավորներ և այլն) բնակչության տեղակայման (վերաբնակեցման) կառուցվածքները անցումային կլինեն նշված տեսական տարբերակների միջև:

Քարտեզագրական մեթոդները մեծ հնարավորություններ են տալիս բնակչության տարածքային կառուցվածքը վերլուծելու համար: Միևնույն ժամանակ, փոքր մասշտաբի քարտեզների վրա, որպես կանոն, ցուցադրվում է միայն բնակավայրի հիմնական շրջանակը ՝ խոշոր քաղաքներ և նրանց միացնող հիմնական տրանսպորտային ուղիները: Տարածքի բնակչության տարբեր բնութագրերը (բնակչության խտություն, բնակավայրի պոտենցիալ) և բնակչության կազմը (տարիքը և սեռը, էթնիկական, դավանաբանական և այլն) արտացոլվում են միայն առավել ընդհանրացված ձևով `շեշտը դնելով սուր տարբերությունների կամ խոշոր վարչական միավորների կողմից:

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s